Tọa đàm khoa học 'AI trong lĩnh vực y tế'

Toàn cảnh tọa đàm. (Ảnh: NGỌC DIỆP)

Tọa đàm được tổ chức trong khuôn khổ dự án “Thúc đẩy trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm nhằm đóng góp cho sự phát triển bền vững và bao trùm của Việt Nam” giai đoạn 2025-2027, tiếp nối kết quả hợp tác nghiên cứu giữa Trường đại học Luật, Đại học và Chương trình Aus4Innovation.

Tại tọa đàm, các chuyên gia pháp luật, công nghệ và y tế đã tập trung thảo luận những thách thức trong ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), từ kiểm soát chất lượng thuật toán, bảo vệ dữ liệu người bệnh đến phân định trách nhiệm pháp lý, đồng thời đề xuất các giải pháp xây dựng hệ sinh thái AI y tế an toàn, minh bạch và có trách nhiệm.

Phát biểu khai mạc, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trịnh Tiến Việt, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, AI đang mở ra nhiều cơ hội trong chẩn đoán, điều trị, nghiên cứu phát triển thuốc, quản lý bệnh viện và chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, việc ứng dụng AI trong y tế có thể tác động trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng, quyền riêng tư và các quyền cơ bản của con người.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trịnh Tiến Việt, phát triển AI trong y tế không chỉ là vấn đề công nghệ mà còn đặt ra những yêu cầu cấp thiết về đạo đức, pháp luật và quản trị. Trong đó, an toàn người bệnh, tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự kiểm soát của con người phải được đặt ở vị trí trung tâm.

Tọa đàm cũng hướng tới chuyển hóa những nguyên tắc của Khung đạo đức AI quốc gia thành các yêu cầu cụ thể, khả thi trong nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ tại các cơ sở y tế.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Quế Anh, Trường đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội trình bày tham luận tại tọa đàm. (Ảnh: NGỌC DIỆP)

Trình bày tham luận về hệ thống hóa các nguyên tắc đạo đức và phân bổ trách nhiệm pháp lý đối với AI trong y tế, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Quế Anh, Trường đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh yêu cầu xây dựng mô hình quản trị đa tầng, kết nối từ hoạch định chính sách quốc gia đến quản trị ngành y tế và thực hành chuyên môn tại các cơ sở khám, chữa bệnh.

Theo Phó Giáo sư, hệ thống quản trị AI cần được thiết lập trên ba cấp độ. Cấp độ thứ nhất là các nguyên tắc tối cao, bao gồm quy định pháp luật, tiêu chuẩn quốc tế và khung đạo đức quốc gia. Cấp độ thứ hai là các quy tắc ngành, cụ thể hóa những nguyên tắc chung thành hướng dẫn thực thi, tiêu chí đánh giá an toàn và minh bạch trong hoạt động y tế. Cấp độ thứ ba là hạ tầng đạo đức tại các cơ sở y tế, nơi những chuẩn mực được áp dụng để giải quyết các tình huống thực tiễn.

Bên cạnh những yêu cầu kỹ thuật, việc xây dựng chuẩn mực đạo đức AI còn phải tính đến đạo đức cộng đồng và đạo đức nghề nghiệp. Các nguyên tắc cần hướng tới giảm thiểu rủi ro, bảo đảm công bằng, minh bạch và tạo cơ sở cho đối thoại giữa chuyên gia, cơ quan quản lý và người dân nhằm tìm kiếm sự đồng thuận trong ứng dụng công nghệ.

Một trong những nguyên tắc quan trọng được đề cập là quyền tự chủ hạn chế của AI. Theo cách tiếp cận này, AI không được tự quyết định hoàn toàn những vấn đề liên quan sức khỏe và tính mạng người bệnh. Các kết quả, khuyến nghị của hệ thống phải được kiểm tra, xác minh và phê duyệt bởi người có thẩm quyền chuyên môn.

Để hình thành hạ tầng đạo đức hiệu quả, các cơ sở y tế cần phát huy vai trò của Hội đồng Đạo đức y sinh, đồng thời mở rộng sự tham gia của các chuyên gia pháp luật, công nghệ, khoa học dữ liệu và những lĩnh vực liên quan. Đây là điều kiện quan trọng để giải quyết các tình huống phức tạp phát sinh khi AI tham gia vào quá trình khám, chữa bệnh.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thanh Hà, Trường đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội trình bày tham luận tại tọa đàm. (Ảnh: NGỌC DIỆP)

Về trách nhiệm pháp lý, tham luận đặt ra yêu cầu định vị lại vai trò của các chủ thể trong hệ sinh thái AI y tế. AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không phải chủ thể pháp luật và không thể thay thế trách nhiệm chuyên môn của bác sĩ. Tuy nhiên, trách nhiệm đối với những thiệt hại do AI gây ra cũng cần được phân bổ phù hợp giữa nhà phát triển, nhà cung cấp công nghệ, cơ sở y tế và người trực tiếp sử dụng.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Phương Châm, Trường đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội trong tham luận của mình đã tập trung làm rõ nội hàm của nguyên tắc “đồng ý sau khi được thông báo”, hay còn gọi là sự đồng ý có hiểu biết, trong bối cảnh AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi.

Theo đó, sự đồng ý của người bệnh không đơn thuần là việc ký xác nhận vào một văn bản mà phải dựa trên khả năng tiếp cận và hiểu được những thông tin cần thiết về mục đích, phạm vi, lợi ích và rủi ro của việc sử dụng dữ liệu. Trong hệ sinh thái AI y tế, dữ liệu người bệnh có thể được sử dụng qua nhiều giai đoạn, từ chẩn đoán, điều trị đến huấn luyện, kiểm thử và cải tiến thuật toán. Việc mở rộng mục đích sử dụng cũng làm gia tăng số lượng chủ thể có khả năng tiếp cận dữ liệu.

Tiến sĩ Phương Châm cũng lưu ý về nguy cơ tái định danh, tái nhận diện đối với dữ liệu y tế nhạy cảm, ngay cả khi một số thông tin nhận dạng trực tiếp đã được loại bỏ. Bảo vệ dữ liệu không chỉ dừng lại ở yêu cầu ẩn danh mà còn cần kiểm soát mục đích xử lý, quyền truy cập, hoạt động chia sẻ và các biện pháp bảo mật phù hợp. Một vấn đề pháp lý quan trọng được đặt ra là việc người bệnh đồng ý điều trị không đồng nghĩa với việc mặc nhiên cho phép sử dụng dữ liệu của họ để huấn luyện hoặc cải tiến AI. Những hoạt động xử lý dữ liệu cho mục đích mới cần được xem xét trên căn cứ pháp lý tương ứng, đồng thời bảo đảm quyền được thông tin và quyền tự quyết của người bệnh.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Bích Thảo, Trường đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội lại chú ý phân tích yêu cầu thực thi nguyên tắc minh bạch và trách nhiệm giải trình theo Khung đạo đức AI quốc gia. Vấn đề không chỉ là công khai việc sử dụng AI mà còn phải xác định rõ khi xảy ra sự cố, chủ thể nào có trách nhiệm cung cấp thông tin, giải thích quyết định, làm rõ nguyên nhân và thực hiện các biện pháp khắc phục.

Từ việc phân tích các hướng dẫn quốc tế về minh bạch đối với thiết bị y tế sử dụng học máy, tham luận đề xuất xây dựng cơ chế minh bạch phù hợp với từng đối tượng: người bệnh cần thông tin dễ hiểu; bác sĩ cần dữ liệu kỹ thuật và bằng chứng chuyên môn; cơ quan quản lý cần hồ sơ phục vụ kiểm tra, giám sát. Đồng thời, cần phân biệt trách nhiệm giải trình với trách nhiệm bồi thường thiệt hại, tránh tình trạng mặc nhiên quy toàn bộ trách nhiệm cho bác sĩ khi xảy ra sự cố liên quan đến hệ thống AI.

Tại phiên thảo luận bàn tròn, các chuyên gia tiếp tục trao đổi về những yêu cầu pháp lý và quản trị đặt ra khi AI được ứng dụng trong các hoạt động khác nhau của ngành y tế. Tiến sĩ Khương Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Chiến lược y tế, Bộ Y tế đề cập đến sự cần thiết phải phân biệt các hệ thống AI phục vụ quản lý với những hệ thống AI trực tiếp hỗ trợ hoạt động lâm sàng.

Trong thực tế, AI có thể được tích hợp dưới dạng các mô-đun trong hệ thống quản lý bệnh viện, phục vụ điều hành, xử lý thông tin và tối ưu hóa quy trình. Tuy nhiên, khi AI tham gia vào hoạt động chẩn đoán, điều trị hoặc đưa ra khuyến nghị chuyên môn, yêu cầu về an toàn, kiểm định và trách nhiệm pháp lý trở nên phức tạp hơn.

Từ kinh nghiệm quốc tế, Tiến sĩ Khương Anh Tuấn nêu vấn đề phân loại phần mềm ứng dụng AI như một loại thiết bị y tế trong những trường hợp phù hợp chức năng và mục đích sử dụng. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện quy định quản lý thiết bị y tế, xác định mức độ can thiệp của công nghệ và cơ chế kiểm soát tương ứng.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Bích Thảo, Trường đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ tại tọa đàm. (Ảnh: NGỌC DIỆP)

Từ góc độ pháp lý, Phó Giáo sư Nguyễn Thị Quế Anh tiếp tục trao đổi về những yêu cầu quản trị khi các công nghệ mới, trong đó có robot phẫu thuật, được ứng dụng tại cơ sở y tế, đặc biệt trong khu vực công. Những vấn đề được đặt ra không chỉ liên quan đến hiệu quả công nghệ mà còn bao gồm cơ chế quản lý, điều kiện triển khai, trách nhiệm của các chủ thể và sự phù hợp của quy định pháp luật với thực tiễn đổi mới công nghệ trong y tế. Các ý kiến thảo luận cũng đề cập đến yêu cầu đánh giá dữ liệu đặc thù của ngành y tế, bởi chất lượng, tính đại diện và mức độ phù hợp của dữ liệu có ảnh hưởng trực tiếp đến độ tin cậy của các hệ thống AI khi ứng dụng tại từng cơ sở khám, chữa bệnh.

Các tham luận và ý kiến thảo luận tại tọa đàm còn cho thấy quản trị AI trong y tế cần được tiếp cận đồng bộ từ chính sách, pháp luật, tiêu chuẩn kỹ thuật đến quy trình chuyên môn tại các cơ sở khám, chữa bệnh. Cần chuyển hóa các nguyên tắc đạo đức thành những công cụ quản trị cụ thể, bao gồm đánh giá rủi ro trước khi triển khai, kiểm định và giám sát thuật toán, bảo vệ dữ liệu người bệnh, phân định trách nhiệm giữa các bên và thiết lập cơ chế tiếp nhận, xử lý sự cố.

Bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, các chuyên gia cũng đặt ra yêu cầu tăng cường năng lực quản trị công nghệ tại cơ sở y tế, phát huy vai trò của Hội đồng Đạo đức y sinh và thúc đẩy đối thoại giữa các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia pháp luật, công nghệ, đội ngũ y bác sĩ và cộng đồng.

Thông điệp của tọa đàm là đổi mới công nghệ phải đi đôi với bảo đảm an toàn và quyền lợi của người bệnh. AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng trong nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe, nhưng trách nhiệm chuyên môn, khả năng phán đoán và những giá trị nhân văn của hoạt động y khoa vẫn phải thuộc về con người.

Thông qua tọa đàm, Trường đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội tiếp tục khẳng định vai trò nghiên cứu, kết nối chuyên gia và thúc đẩy đối thoại chính sách liên ngành về trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm, góp phần hoàn thiện cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc xây dựng, thực thi các chuẩn mực quản trị AI tại Việt Nam.