Tự chủ công nghệ vật liệu: Gắn nghiên cứu với sản xuất

Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Canada, Phó Giáo sư (PGS) Vũ Việt Hưng, Chủ tịch Mạng lưới Chuyên gia và Nhà khoa học Việt Nam tại Canada (CVSEA), cho rằng việc xây dựng các nhóm nghiên cứu chuyên sâu, có nguồn lực ổn định và liên kết dài hạn với doanh nghiệp là hướng đi cần được chú trọng trong quá trình triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

PGS Vũ Việt Hưng (trái) thăm không gian in 3D bằng robot. Ảnh: TTXVN phát

Theo PGS Vũ Việt Hưng, vật liệu là nền tảng của các thiết bị, kết cấu và hệ thống kỹ thuật, từ chip bán dẫn đến động cơ máy bay. Khả năng nghiên cứu, chế tạo và ứng dụng vật liệu vì vậy có ý nghĩa đối với năng lực làm chủ công nghệ trong nhiều ngành. Đầu tư cho lĩnh vực này cần đi cùng với việc phát triển đội ngũ có khả năng tiếp nhận, cải tiến và tạo ra công nghệ.

Từ kinh nghiệm tại Canada, PGS Vũ Việt Hưng giới thiệu mô hình vị trí giáo sư chủ trì nghiên cứu công nghiệp (Industrial Research Chair). Trong mô hình này, giáo sư phụ trách phòng thí nghiệm có thể thiết lập thỏa thuận nghiên cứu với doanh nghiệp trong thời gian 5–10 năm, dựa trên hạ tầng của trường đại học và nguồn tài chính doanh nghiệp đóng góp, đồng thời tìm kiếm thêm tài trợ từ Chính phủ.

Sự hợp tác này tạo lợi ích cho cả nhà trường, nhóm nghiên cứu và doanh nghiệp. Trường đại học nâng cao năng lực nghiên cứu và thu hút học viên sau đại học; phòng thí nghiệm có kinh phí cấp học bổng, bổ sung thiết bị, thực hiện đề tài. Doanh nghiệp có cơ hội tiếp cận kết quả nghiên cứu, đào tạo nhân lực và phát triển sản phẩm có khả năng thương mại hóa.

Theo PGS Vũ Việt Hưng, yếu tố quyết định là sự hiểu biết, sự tin tưởng giữa nhà khoa học và doanh nghiệp, cùng các chính sách hỗ trợ về tài chính, thuế và chuyển giao công nghệ. Nguồn lực doanh nghiệp có thể tạo nền tảng để huy động thêm tài trợ, giúp nghiên cứu gắn với yêu cầu ứng dụng thực tế.

Đối với Việt Nam, ông đề xuất tăng cường năng lực nghiên cứu cơ bản tại Viện Khoa học Vật liệu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đồng thời phát triển các phòng thí nghiệm và vị trí giáo sư chủ trì nghiên cứu ứng dụng tại các trường đại học công nghệ. Các đơn vị này cần có cơ chế phối hợp về chuyên môn, đào tạo và chuyển giao, kết nối với nguồn lực của địa phương và doanh nghiệp.

PGS Vũ Việt Hưng cho rằng việc xác định ưu tiên cần căn cứ vào nhu cầu chiến lược, năng lực nghiên cứu trong nước và khả năng ứng dụng công nghiệp. Ông gợi ý các hướng vật liệu phục vụ bán dẫn, năng lượng, robot, tự động hóa và hàng không vũ trụ; trong mỗi hướng, cần hình thành những nhóm chuyên sâu về thiết kế, chế tạo hoặc gia công.

Với titan và hợp kim titan, chuyên gia này nhận định Việt Nam cần nâng cao năng lực chế biến sâu, tiến tới sản xuất phôi đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế phục vụ chế tạo. Theo đề xuất của ông, có thể kết hợp tiếp nhận, chuyển giao công nghệ từ đối tác tin cậy với nghiên cứu trong nước, phát triển song song năng lực sản xuất và khả năng cải tiến công nghệ.

Ông kiến nghị đầu tư 4–5 phòng thí nghiệm và vị trí giáo sư chủ trì nghiên cứu ứng dụng titan, hợp kim titan cho các lĩnh vực như hàng không vũ trụ, y tế, công nghiệp và quốc phòng, an ninh. Các hướng nghiên cứu có thể bao gồm gia công truyền thống, chế tạo bồi đắp và thiết kế chi tiết, thiết bị.
Về nguồn lực, PGS Vũ Việt Hưng đề xuất trong 5 năm tới, có thể đầu tư 20–30 phòng thí nghiệm và vị trí giáo sư chủ trì nghiên cứu cấp quốc gia cho một số nhóm vật liệu tiên tiến tại các trường đại học hàng đầu.

Ông cho rằng cần có chương trình tài trợ phối hợp giữa các cơ quan quản lý khoa học, giáo dục và Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED), hỗ trợ đào tạo sau đại học, thực tập ở nước ngoài và phát triển kỹ năng thực hành. Với mỗi nhóm vật liệu được lựa chọn, ông gợi ý mục tiêu đào tạo 300–500 kỹ sư, kỹ thuật viên lành nghề trong một kế hoạch 5 năm, đồng thời tạo điều kiện để 4–5 doanh nghiệp tham gia đầu tư, tiếp nhận công nghệ.

Chuyên gia này cũng đề xuất việc hỗ trợ các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài về giảng dạy ngắn hạn, hướng dẫn thí nghiệm và hợp tác nghiên cứu; cấp học bổng cho nghiên cứu sinh Việt Nam thực tập tại các phòng thí nghiệm quốc tế. Hoạt động này sẽ gắn với nhiệm vụ cụ thể của từng nhóm, giúp chuyển giao tri thức và đào tạo đội ngũ tiếp tục phát triển công nghệ trong nước.

Hướng tới năm 2035, PGS Vũ Việt Hưng kỳ vọng Việt Nam sẽ hình thành đội ngũ nhân lực cùng hệ thống doanh nghiệp có năng lực tài chính, sở hữu công nghệ và thị trường. Đến năm 2045, mục tiêu ông đề xuất là làm chủ những công nghệ đã lựa chọn, tạo ra sản phẩm có khả năng cạnh tranh với hàng nhập khẩu về chất lượng và giá thành. Trong cách tiếp cận này, kết quả nghiên cứu cần được tiếp nối bằng năng lực chế tạo, ứng dụng và sản xuất thực tế.