Tôn sư trọng đạo - Giá trị bất biến của giáo dục trong mọi thời đại

Học sinh lớp 6, Trường THCS Lê Lợi chúc mừng cô giáo.

Truyền thống “tôn sư trọng đạo”

Từ xa xưa, vai trò, vị trí của người thầy luôn được nêu cao. Điều đó thể hiện qua các câu tục ngữ, ca dao: “Không thầy đố mày làm nên”; “Trọng thầy mới được làm thầy”; “Cơm cha, áo mẹ, chữ thầy”; “Muốn sang thì bắc cầu kiều/ Muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy”...

“Tôn sư trọng đạo” là một truyền thống đạo lý cốt lõi của người Việt Nam, dạy học trò biết kính thầy, giữ đạo hiếu đối với người thầy như với cha mẹ mình. Điều đó thể hiện qua việc coi trọng học vấn và những giá trị nhân văn mà thầy truyền dạy, và cư xử với người thầy đúng đạo lý. Bởi thầy là người khai mở trí tuệ cho các thế hệ học trò, tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho xã hội. Nhờ học tập, con người có tri thức và đạo đức, có kỹ năng lao động tốt, sống có ích cho quê hương, đất nước.

Trong xã hội xưa, người thầy không chỉ mang sứ mệnh truyền đạt tri thức, mà còn là tấm gương về đạo đức, lẽ sống và lòng tự trọng. Sự tôn kính của xã hội đối với người thầy bắt nguồn từ những phẩm chất ấy. Lịch sử đã ghi nhận tên tuổi nhiều bậc danh sư lưu truyền hậu thế, có trí tuệ siêu việt, nhân cách thanh cao và khí tiết chính trực. Họ đã đào luyện nên các thế hệ học trò xuất sắc, nhiều người trong số đó trở thành “rường cột” quốc gia.

Đời nhà Trần, nước ta có Chu Văn An, được gọi là “vạn thế sư biểu” (người thầy chuẩn mực của mọi thời đại). Ông có học vấn uyên thâm, nhân cách thanh cao và cả đời tận hiến cho sự nghiệp giáo dục. Học trò của ông nhiều người trở thành đại thần của triều đình, nhưng với thầy vẫn luôn giữ lễ nghĩa như con với cha. Năm 2019, UNESCO đã vinh danh thầy Chu Văn An là Danh nhân văn hóa thế giới.

Thời Hậu Lê, trên đất Thanh Hóa có một gia đình khoa bảng nổi tiếng, với những tên tuổi lớn như Lương Đắc Bằng, Lương Hữu Khánh. Thân sinh của Lương Đắc Bằng là cụ Lương Hay, vốn là thầy dạy của Trạng Lường Lương Thế Vinh, một nhân tài xuất chúng. Sau này Lương Đắc Bằng lại tìm đến thầy Lương Thế Vinh để học. Ông đỗ Bảng nhãn, nhưng từ quan về quê dạy học và đào tạo cho nước nhà nhiều học trò xuất sắc, trong đó có Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Khi Lương Đắc Bằng mất, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã dựng nhà ngay tại làng Hội Triều (nay thuộc xã Hoằng Châu, tỉnh Thanh Hóa), chịu tang thầy 3 năm liền mới trở về quê cũ. Đây là một giai thoại đẹp hiếm có về đạo thầy trò trong lịch sử. Về sau, theo di nguyện của Lương Đắc Bằng, Nguyễn Bỉnh Khiêm lại tận tâm nuôi dạy con thầy là Lương Hữu Khánh nên người. Lương Hữu Khánh làm đến chức Thượng thư, nhưng sau này cũng như cha, ông từ quan về quê dạy học.

Suy ngẫm về sự tiếp nối

Thầy giáo là người khai tâm, khai trí, giúp một đứa trẻ lớn lên thành người có ích cho xã hội. Ghi nhận công ơn đó, xưa kia học trò xem thầy như phụ mẫu, vì thế mới có câu “Mồng một tết cha, mồng hai tết mẹ, mồng ba tết thầy”. “Tôn sư trọng đạo” không phải là phục tùng người dạy mình như “bề trên”, mà là trân trọng công lao, ghi tạc nghĩa tình. Học trò sau này có thể thành đạt, có vị trí xã hội cao hơn cả thầy, nhưng vẫn luôn tôn kính người đã đặt viên gạch đầu tiên xây nền móng tri thức cho mình. “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư” (một chữ cũng là thầy, nửa chữ cũng là thầy), chính là mang hàm nghĩa đó.

Trước đây, ngoài dạy chữ, người thầy còn chú trọng dạy nhân cách cho người học; người học không chỉ tiếp thu kiến thức, mà còn phải rèn luyện đạo đức, lễ nghĩa. Thậm chí, việc học đạo đức còn được đưa lên hàng đầu, trước cả việc học tri thức. Bởi vậy mới có câu “Tiên học lễ, hậu học văn”, nghĩa là việc ưu tiên trước hết phải là học lễ nghĩa, ứng xử chuẩn mực trong gia đình, xã hội rồi sau đó mới đến tri thức khoa học, kỹ năng chuyên môn. Cha ông đề cao việc “học lễ” trước khi “học văn”, vì nếu chỉ có kiến thức mà thiếu đạo đức- như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “có tài mà không có đức là người vô dụng” - thậm chí còn gây hại cho xã hội.

Thời nay, nhiều quan niệm và giá trị đạo đức đang có sự dịch chuyển trước sự đổi thay của thực tiễn đời sống. Có không ít cách hiểu lệch chuẩn, đẩy những giá trị đạo đức xa rời truyền thống, xa rời những thang bậc, thước đo nhân cách con người. Cơ chế thị trường khiến một phần hoạt động dạy và học mang hình thức bán - mua. Bởi vậy, có những người quan niệm đã bán - mua là sòng phẳng, nên coi nhẹ ơn nghĩa với người thầy truyền thụ kiến thức cho mình, làm ảnh hưởng không nhỏ đến vai trò, vị thế của người thầy trong xã hội. Điều đó làm cho truyền thống “tôn sư trọng đạo” phần nào bị lu mờ trong nhận thức của một bộ phận người dân. Đây là một vấn đề rất cần phải suy ngẫm.

Ngày nay, trong đời sống xã hội có những hiện tượng đáng lo ngại, đó là cách hành xử thiếu chuẩn mực của một bộ phận học sinh và phụ huynh, làm ảnh hưởng đến truyền thống tôn sư trọng đạo. Ở một số gia đình, tình thương con bị nhầm lẫn với sự bao che vô nguyên tắc. Cách hành xử ấy không phải là bảo vệ con, mà tước đi cơ hội giúp trẻ nhận thức lỗi lầm, biết chịu trách nhiệm và hoàn thiện nhân cách. Chỉ khi những đứa trẻ biết kính trọng người dạy bảo mình điều hay lẽ phải thì mới có thể phát triển thành người. Và chỉ khi người thầy được bảo vệ danh dự đúng mức, được xã hội đánh giá công bằng, thì mới yên tâm cống hiến và giữ trọn tâm huyết với nghề.

Và những giá trị bất biến

Gìn giữ truyền thống “tôn sư trọng đạo” không phải là tạo ra “đặc quyền” cho người dạy học, mà chính là để bảo vệ, củng cố giá trị đạo đức của xã hội trong thời đại ngày nay. Sự kính trọng, biết ơn thầy cô giáo cần xuất phát từ tấm lòng chân thành, và mỗi người cần được giáo dưỡng điều ấy từ tấm bé. Tôn sư trọng đạo không phải chỉ là câu chuyện trong nhà trường, trong mối quan hệ thầy- trò; nó bắt nguồn từ chính thái độ ứng xử của cha mẹ, người lớn tuổi với những người thầy dạy mình trong đời, và với thầy cô dạy con mình. Gia đình là “lớp học” đầu tiên giúp trẻ hình thành nhân cách, lối ứng xử.

Lòng biết ơn thầy cô không phải chỉ thể hiện bằng những món quà trong những ngày lễ. Đối với học trò, đôi khi chỉ là một lời chào lễ phép, một thái độ nghiêm túc trong giờ học, sự trung thực trong bài thi, sự cầu thị trước những lời dạy bảo... Và khi đã lớn lên, bước ra xã hội, những người học trò không quên trường xưa, thầy cũ, những người đã dạy cho mình những bài học đầu đời. Một lời thăm hỏi chân tình cũng là món quà giá trị hơn nhiều thứ đắt tiền khác.

Tinh thần tôn sư trọng đạo cần được hiểu là một chuẩn mực, một giá trị bất biến của đạo đức, nhân cách con người trong đời sống xã hội ở mọi thời đại. Một đất nước có thể giàu lên nhờ tài nguyên hay khoa học công nghệ, nhưng sẽ không phát triển bền vững nếu thiếu cái gốc là nền tảng văn hóa, giáo dục. Trong nền tảng ấy, người thầy đứng ở vị trí trung tâm, góp phần tạo nên những thế hệ tương lai có tri thức, đạo đức và có ý thức trách nhiệm công dân.

Khi người dạy tận tâm, người học biết tri ân, gia đình biết dạy con cái coi trọng đạo hiếu, thì truyền thống “tôn sư trọng đạo” sẽ mãi được tiếp nối, là mạch nguồn văn hóa làm nên sức mạnh tinh thần của dân tộc.