Tổng thống Trump đưa ra loạt yêu cầu mới với Iran, triển vọng thỏa thuận thêm xa vời

Tổng thống Mỹ Donald Trump - Ảnh: Nhà Trắng

Lập trường cứng rắn hơn từ cả hai phía khiến triển vọng sớm đạt thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz ngày càng mờ nhạt, trong bối cảnh giá dầu thế giới đang tăng trở lại.

YÊU CẦU BỒI THƯỜNG VÀ ƯU TIÊN GÂY SỨC ÉP KINH TẾ VỚI IRAN

“Tôi cũng yêu cầu Iran bồi thường cho tất cả những người đã thiệt mạng hoặc bị thương nặng trong các vụ đánh bom và nhiều cuộc xung đột do nước này gây ra. Iran cũng phải bồi thường cho gia đình của hàng trăm nghìn người biểu tình vô tội mà nước này đã thiệt mạng trong 50 năm qua”, ông Trump viết trên mạng xã hội ngày thứ Hai (10/8).

Tổng thống Mỹ tuyên bố những yêu cầu trên sẽ được đưa một cách “kiên quyết vào mọi cuộc đàm phán trong tương lai”. Iran gần như chắc chắn sẽ bác bỏ các điều kiện này, đặc biệt sau khi Tehran nhấn mạnh Mỹ và Israel phải bồi thường những thiệt hại do cuộc chiến bắt đầu ngày 28/2 gây ra.

Không lâu sau bài đăng trên, ông Trump tiếp tục mở rộng phạm vi yêu cầu, cho rằng Iran phải chịu trách nhiệm về “những thiệt hại và thương vong đối với người dân Lebanon, Syria, Yemen và Gaza”, nhưng không nêu chi tiết.

Theo hãng tin Bloomberg, việc cả Washington và Tehran đồng loạt thể hiện lập trường cứng rắn khiến hai bên khó sớm đạt được một thỏa thuận về eo biển Hormuz, qua đó mở đường cho việc chấm dứt chiến tranh.

Trước đó, ông Trump và một số quan chức Mỹ từng khiến thị trường lạc quan khi phát tín hiệu rằng một thỏa thuận với Iran đang đến gần. Iran và Oman đã đạt được thỏa thuận riêng về việc mở lại tuyến hàng hải này và đang hoàn tất những bước cuối cùng để triển khai.

Trong phiên ngày thứ Hai, giá dầu Brent tăng khoảng 5% đóng cửa ở mức gần 88 USD/thùng, sau khi đã tăng hơn 5% trong ba phiên trước đó. Giá dầu diesel tại châu Âu tăng hơn 10% khi các nhà máy lọc dầu ở Saudi Arabia, Libya và Nga bị tấn công, khiến nguồn cung loại nhiên liệu quan trọng đối với hoạt động vận tải và sản xuất càng thêm thắt chặt.

Trong tuyên bố ngày thứ Hai, ông Trump khẳng định yêu cầu bồi thường của Iran “chưa bao giờ được đưa ra trong bất kỳ cuộc đàm phán hay cuộc họp nào”. Tuy nhiên, bản ghi nhớ gồm 14 điểm mà Mỹ và Iran thống nhất vào tháng 6 nêu kế hoạch để Washington cùng các đối tác trong khu vực thành lập quỹ trị giá 300 tỷ USD, nhằm hỗ trợ Iran tái thiết và phát triển kinh tế sau chiến tranh.

Cùng ngày, giới chức Iran tiếp tục yêu cầu bồi thường và gắn điều kiện này trực tiếp với việc mở lại eo biển Hormuz. Trong khi đó, bản ghi nhớ tháng 6 chỉ nêu rằng một “cơ chế thực hiện” quỹ trên sẽ được xây dựng trong vòng 60 ngày kể từ khi văn kiện được ký.

“Chừng nào các hành động thù địch còn tiếp diễn, các điều kiện để bảo đảm an toàn cho tuyến hàng hải này vẫn chưa được đáp ứng. Việc mở lại eo biển phụ thuộc vào việc Mỹ chấm dứt các hành động bất hợp pháp, dỡ bỏ phong tỏa và bồi thường thiệt hại”, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei nói với báo giới.

Trước đó, vào ngày Chủ nhật, Tổng thống Trump phát tín hiệu rằng ông sẵn sàng tiếp tục gia tăng sức ép kinh tế với Iran, thay vì tiến hành các cuộc không kích mới nhằm buộc Tehran mở lại tuyến vận tải dầu khí quan trọng này.

“Chúng tôi chỉ đang theo dõi Iran, nơi lạm phát rất cao và chính phủ không còn tiền”, ông Trump nói trong cuộc phỏng vấn với trang Axios. Ông cho rằng lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đang khiến khó khăn tài chính của Iran thêm trầm trọng, đồng thời cho biết Washington đang duy trì cách tiếp cận kiềm chế.

Phát biểu này đánh dấu sự thay đổi so với những lời đe dọa trước đó của ông Trump về khả năng mở rộng chiến dịch không kích Iran. Động thái diễn ra trong lúc Tehran và Oman vẫn tiếp tục làm việc để mở lại eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, khi phát biểu với báo giới tại Nhà Trắng ngày thứ Hai, ông Trump khẳng định eo biển Hormuz “hiện đã mở cửa” và do Mỹ kiểm soát. Khi được hỏi về khả năng leo thang quân sự, ông cho biết Washington vẫn có đủ năng lực để thực hiện việc đó và nói thêm: “Nếu chúng tôi muốn làm như vậy, các bạn sẽ biết”.

IRAN CỦNG CỐ QUYỀN KIỂM SOÁT EO BIỂN HORMUZ

Cuối tuần qua, Iran tiếp tục thể hiện quyết tâm duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz khi bổ nhiệm ông Mohsen Rezaee, cựu chỉ huy có quan điểm cứng rắn của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), vào vị trí an ninh cao nhất nước này.

Ông Rezaee là người ủng hộ Iran kiểm soát hoàn toàn eo biển Hormuz. Trước đây, ông từng làm cố vấn quân sự cho Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei. Trên cương vị mới, ông sẽ đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, cơ quan điều phối các quyết định liên quan đến chiến tranh và tiến trình đàm phán chấm dứt xung đột.

Ông Rezaee thay thế ông Mohammad Bagher Zolghadr, một nhân vật cũng có quan điểm cứng rắn và vừa được bổ nhiệm làm cố vấn chính trị cho Lãnh tụ tối cao. Hãng thông tấn nhà nước Iran IRNA công bố các quyết định nhân sự này vào tối Chủ nhật.

Cũng trong cuối tuần, Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi cho biết Tehran và Oman đang “rất gần” một thỏa thuận về việc thiết lập tuyến vận tải biển qua eo Hormuz, nhưng không tiết lộ nội dung cụ thể. Ông loại trừ khả năng đàm phán trực tiếp với Mỹ ở thời điểm hiện tại, song cho biết hai bên vẫn trao đổi thông điệp qua các bên trung gian.

Trước khi chiến tranh nổ ra, khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Tuyến hàng hải này hiện là một trong những điểm bất đồng lớn nhất trong các cuộc đàm phán nhằm tìm kiếm giải pháp lâu dài cho cuộc chiến bắt đầu sau khi Mỹ và Israel không kích Iran ngày 28/2. Trong nhiều tháng qua, ông Trump liên tục yêu cầu bảo đảm quyền tự do lưu thông qua eo biển này.

Để mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz, Tehran yêu cầu Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran, giải phóng tài sản bị đóng băng và bồi thường thiệt hại chiến tranh. Tehran cũng yêu cầu chấm dứt vĩnh viễn các cuộc tấn công nhằm vào những lực lượng được nước này hậu thuẫn tại Lebanon, Iraq, Yemen và Gaza.

Tuy nhiên, chưa rõ Iran có kiên quyết duy trì toàn bộ các điều kiện này trong quá trình đàm phán hay không. Trên thực tế, một số điều kiện Iran đưa ra không thể do Mỹ đơn phương quyết định.