Tổng thư ký LHQ Antonio Guterres kêu gọi cải tổ Hội đồng Bảo an, cảnh báo các rạn nứt toàn cầu

Tổng thư ký LHQ Antonio Guterres phát biểu tại Đại hội đồng LHQ ngày 22/9. (Nguồn: The New York Times)

Phát biểu tại phiên khai mạc Thảo luận chung của Khóa họp thứ 81 Đại hội đồng LHQ tại New York, ông Guterres cho rằng, những cuộc khủng hoảng lớn trên thế giới hiện nay đều phản ánh một cuộc đấu tranh chung về cách thức quyền lực được thực thi và ai là người nắm giữ quyền lực.

Theo ông, thành phần gồm 15 thành viên của Hội đồng Bảo an không còn phản ánh thực tế địa chính trị hiện nay. Ông một lần nữa kêu gọi cải tổ cơ quan này: “Khi LHQ được thành lập, hầu hết châu Phi vẫn nằm dưới ách cai trị của chủ nghĩa thực dân. Ngày nay, châu Phi vẫn chưa có ghế thường trực trong HĐBA. Một HĐBA ở thế kỷ 21 không có đại diện thường trực của châu Phi là điều bất công và không thể bào chữa. Thực trạng này phải thay đổi”.

Đề cập tình trạng bất bình đẳng, ông Guterres cho rằng, khoảng cách giữa mức tài sản toàn cầu cao kỷ lục với hàng tỷ người vẫn thiếu lương thực, nước sạch, giáo dục và chăm sóc y tế không chỉ là vấn đề kinh tế, mà còn liên quan quyền tiếp cận cơ hội và nguồn lực.

Ông cũng chỉ trích hệ thống tài chính quốc tế vì khiến các nước đang phát triển phải gánh nặng nợ nần trong khi phải đối mặt với những thảm họa khí hậu mà họ hầu như không gây ra. Tổng thư ký LHQ kêu gọi đẩy nhanh quá trình giảm nợ, củng cố các ngân hàng phát triển đa phương và bảo đảm khả năng tiếp cận công bằng hơn đối với Quyền rút vốn đặc biệt (SDR) của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF).

Cảnh báo thế giới phân cực

Ông Guterres cho biết, lần đầu tiên trong lịch sử, LHQ đã đạt được bình đẳng giới hoàn toàn trong đội ngũ lãnh đạo cấp cao, nhân sự tại trụ sở và các vị trí chuyên môn: “Bình đẳng không phải là một giấc mơ, đó là một quyết định”. Ông cho rằng, tiến bộ của LHQ cho thấy những cấu trúc quyền lực tồn tại lâu đời có thể thay đổi.

Theo ông Guterres, việc các chuẩn mực quốc tế ngày càng bị coi nhẹ trong một thập kỷ qua, thể hiện qua các cuộc tấn công nhằm vào dân thường và nhân viên nhân đạo cũng như việc luật pháp quốc tế bị gạt sang bên, cho thấy trật tự quyền lực toàn cầu đang được định hình lại.

“Những đường đứt gãy trong thế giới của chúng ta đang ngày càng rộng ra. Những vết nứt đã trở thành những vực sâu”, ông cảnh báo.

Tổng thư ký LHQ kêu gọi tăng cường hợp tác đa phương dựa trên các quy tắc chung, đồng thời cảnh báo nguy cơ thế giới trượt vào tình trạng hình thành các khối đối địch với những hệ thống kinh tế và an ninh riêng biệt. Trước đây, ông từng gọi kịch bản này là “Đại phân rã” (Great Fracture).

Đề cập các cuộc xung đột tại Trung Đông, Ukraine, Sudan và Myanmar, ông Guterres cho rằng, nhiều lệnh ngừng bắn trên thực tế chỉ làm giảm mức độ giao tranh thay vì chấm dứt xung đột, trong khi dân thường vẫn phải gánh chịu hậu quả.

Ông tiếp tục kêu gọi tuân thủ các phán quyết của Tòa án Công lý quốc tế (ICJ) liên quan Dải Gaza, cảnh báo việc mở rộng các khu định cư tại Bờ Tây bị Israel chiếm đóng đe dọa xóa bỏ triển vọng về giải pháp hai nhà nước.

Khí hậu và AI: những vấn đề quyền lực mới

Về biến đổi khí hậu, ông Guterres gọi đây là “sự mất cân bằng quyền lực sâu sắc nhất giữa các thế hệ”, đồng thời cảnh báo thế giới gần như chắc chắn sẽ vượt ngưỡng nhiệt độ tăng 1,5°C.

Ông kêu gọi các bên gây ô nhiễm phải trả giá cho những tác động đã gây ra và các nước phát triển tăng gấp ba nguồn tài chính dành cho thích ứng với biến đổi khí hậu. Tổng thư ký LHQ lưu ý, lợi nhuận thu về của các tập đoàn dầu mỏ lớn kể từ khi Nga mở chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Ukraine vượt xa tổng nguồn tài chính toàn cầu dành cho hoạt động thích ứng tại các nước đang phát triển.

Đối với trí tuệ nhân tạo (AI), ông cảnh báo quyền lực ngày càng tập trung vào dữ liệu, năng lực tính toán và các thuật toán, trong khi tốc độ phát triển của công nghệ đang vượt xa khả năng quản trị của thế giới: “Mối nguy hiểm không nằm ở công nghệ. Mối nguy hiểm nằm ở công nghệ không có trách nhiệm giải trình”.

Ông kêu gọi xây dựng một khuôn khổ đa phương để quản lý rủi ro AI, có cơ chế giám sát độc lập, đồng thời nhấn mạnh trẻ em không thể trở thành đối tượng thử nghiệm của những hệ thống không được quản lý và các quyết định liên quan tính mạng con người không thể được giao hoàn toàn cho máy móc. “Robot sát thương không thể có chỗ trong tương lai của chúng ta”, ông tuyên bố.

Khẳng định hòa bình, phát triển và quyền con người là những trụ cột không thể tách rời của Hiến chương LHQ, ông Guterres cho rằng, tổ chức này được thành lập hơn 80 năm trước, sau Thế chiến II, như một biểu tượng của quyết tâm và hy vọng của các quốc gia nhận thức rằng tương lai của họ gắn kết với nhau.

Trong khoảng 100 ngày còn lại của nhiệm kỳ, ông cam kết tiếp tục bảo vệ những giá trị của Hiến chương LHQ và duy trì cam kết này sau khi nhiệm kỳ kết thúc: “Thế giới không cần một LHQ yếu hơn. Thế giới cần một LHQ đủ mạnh để đối mặt với thực tế hiện tại và đủ quyết tâm để xây dựng thế giới như chúng ta mong muốn”.