TOSCA: Kiệt tác opera Ý - dấu mốc mới của VNOB

Với tôi, đi nghe hoà nhạc hay xem bất cứ một vở diễn ở Nhà hát thì đó dường như là công việc thường nhật. Tuy nhiên, phải sau một khoảng thời gian khá dài, tôi mới lại lấy được cái cảm giác thư thái, điềm nhiên ngồi yên vị hơn 2 giờ đồng hồ, thả lỏng mọi giác quan để xem trọn vẹn vở opera kinh điển thế giới – Tosca, của Nhà soạn nhạc Puccini tại Nhà hát Hồ Gươm.

Quả thực, ngay khi biết tin Nhà hát Nhạc vũ kịch dựng vở Tosca đã khiến tôi háo hức chờ đợi ngày công diễn, bởi những người yêu opera Việt Nam, trong đó có tôi, cũng chưa nghĩ tới có ngày được xem Tosca do chính các nghệ sĩ Việt Nam biểu diễn. Điều này cho thấy đời sống văn học nghệ thuật Việt Nam nói chung, âm nhạc nói riêng đã có những bước tiến thật sự khởi sắc.

Tosca được công diễn thành công, là kết quả của một hành trình chuẩn bị lâu dài mang tính quyết định của Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam, nhằm chinh phục một trong những đỉnh cao của nghệ thuật opera - loại hình nghệ thuật đòi hỏi khắt khe với những chuẩn mực hàn lâm thế giới.

Verismo - trào lưu nghệ thuật làm rung chuyển sân khấu opera Rome

Tosca ra mắt ngày 14/1/1900 tại Nhà hát Teatro Costanzi ở Rome, với lời ca do Luigi Illica và Giuseppe Giacosa chuyển soạn từ vở kịch La Tosca (1887) của tác giả Victorien Sardou (Pháp). Vở diễn sinh ra trong thời kỳ chủ nghĩa hiện thực đang phát triển rực rỡ trong opera Ý. Theo Metropolitan Opera đánh giá, Tosca là một điển hình tiêu biểu của verismo - trào lưu nghệ thuật làm rung chuyển sân khấu opera Rome.

Nếu các vở verismo cùng thời thường phóng đại nỗi đau của những thân phận bé mọn trong xã hội và có phần phóng đại cảm xúc, thì Puccini đã chuyển hoá chúng thành âm nhạc, lời thoại và những aria giàu chiều sâu nội tâm, thay cho những đòn tra tấn, hành quyết man rợ thường thấy. Chính vì thế Tosca ngay từ khi công diễn lần đầu đã gây tranh cãi dữ dội trong giới phê bình nghệ thuật. Ba cái chết nối tiếp nhau trong vở diễn như luật định: đó là Scarpia bị Tosca đâm chết, Cavaradossi bị hành quyết và rồi, Tosca buông mình từ đỉnh lâu đài Sant'Angelo. Không có phép màu, không có sự tha thứ của số phận; chỉ có ba con người bị đẩy tới giới hạn cuối cùng của tình yêu, quyền lực và lương tri.

Điều đặc biệt ở Puccini là ông biến chính những xung đột ấy thành một cấu trúc âm nhạc chuyển tải thành sức mạnh quyền năng thúc đẩy hành động. Lúc này, âm nhạc tham gia trực tiếp vào quá trình kể chuyện chứ không chỉ minh hoạ. Ở đó, âm nhạc chuyển động liên tục và biến hóa giữa recitative (lối hát nói/ ngâm kể) với các arioso, aria, ensemble và những đoạn nhạc xen kẽ Dàn nhạc (orchestral interlude), khiến ranh giới giữa “hát” và “hành động kịch” trở nên linh hoạt, đồng thời làm cho tốc độ của vở diễn liền mạch. Một câu hát có thể bắt đầu như lời thoại, rồi mở rộng thành một giai điệu, nhưng cũng ngay lập tức bị cắt ngang bởi một biến cố đầy kịch tính. Puccini khai thác triệt để sự tương phản đến cực điểm của tình huống kịch và dùng âm nhạc đan cài, đẫn dắt và để tạo những bước ngoặt đột ngột. Một khoảnh khắc cầu nguyện hay sự im lặng có thể trở thành một phần của căng thẳng kịch tính đến bất ngờ. Chính sự chuyển động liên tục ấy đã cuốn hút người xem vào mạch câu chuyện với đầy đủ sắc thái cảm xúc. Vì thế, sức mạnh của Tosca chính là ở cách Puccini xây dựng toàn bộ vở opera là sự tổng hoà giai điệu, hòa âm, nhịp điệu, âm sắc của dàn nhạc và hành động sân khấu cùng tham gia vào một cấu trúc duy nhất. Đây chính là một trong những đặc điểm làm nên sức mạnh kịch tính đặc biệt của Tosca.

VNOB - Dấu mốc mới trên hành trình chinh phục đỉnh cao thế giới

Nhìn lại hành trình của VNOB, trong khoảng gần chục năm trở lại đây, Nhà hát đã từng bước mở rộng danh mục bằng những tác phẩm kinh điển thế giới: Nhạc kịch “Những người khốn khổ” và ballet “Hồ Thiên Nga” (2020) với hàng chục đêm diễn cháy vé, opera “La Traviata” (2024) với sự tham gia của các chuyên gia quốc tế, ballet “Don Quixote” (2025). Mỗi tác phẩm là một bậc thang, và Tosca, không phải là một vở diễn đồ sộ nhưng lại đòi hỏi độ khó tổng lực về thanh nhạc lẫn  diễn xuất đầy kịch tính, đòi hỏi độ khó và nội lực của diễn viên mà không phải Nhà hát nào cũng có thể đầu tư dàn dựng và công diễn. Điều này càng khẳng định VNOB đã có một quyết định táo bạo để khẳng định dấu mốc mới trong hoạt động nghệ thuật.

Điều đáng nói là ê-kíp nghệ sĩ VNOB đã không dàn dựng Tosca một cách máy móc theo kiểu phục dựng, tái hiện. Bàn tay tài hoa đạo diễn Jeong Ae Ree (Singapore) - Giám đốc Sáng tạo của New Opera Singapore - đã tái tạo Tosca công diễn lần đầu tiên ở Việt Nam không giới hạn bởi không gian, thời gian, mang hơi thở đương đại, nhưng vẫn tôn trọng và giữ được trọn vẹn tinh thần tác phẩm gốc của Nhà soạn nhạc Puccini. Để làm được điều đó, Giám đốc Nhà hát - NSƯT Phan Mạnh Đức cùng Ban Giám đốc và ê-kip sáng tạo đã cân nhắc và cũng rất khắt khe khi đưa ra quyết định lựa chọn diễn viên cho từng nhân vật, làm sao vừa đảm bảo hoàn hảo nhất về kỹ thuật thanh nhạc nhưng cũng phải hài hoà trong diễn xuất khi hoá thân vào nhân vật.

Hai aria kinh điển trong opera Tosca đã trở thành thước đo về chuẩn mực kỹ thuật đối với nghệ sĩ opera mọi thời đại. “Vissi d'arte” (Tôi đã sống vì nghệ thuật) là lời tự vấn của Tosca khi cô đối mặt lựa chọn giữa mạng sống của người yêu và phẩm giá của bản thân. “E lucevan le stelle” là khúc ca tuyệt vọng của Cavaradossi trong đêm trước giờ hành quyết. Cả hai đều là lời cầu nguyện, là lời từ biệt cuộc sống, và vì thế đòi hỏi người hát không chỉ kỹ thuật bel-canto hoàn hảo mà còn khả năng diễn xuất trên sân khấu. Puccini viết Tosca cho giọng soprano kịch tính (spinto), giọng tenor lyric-spinto và baritone đầy tính kịch, điều đó cho thấy những giọng ca được lựa chọn không chỉ là người có giọng đẹp, mà còn phải gánh được sức nặng cảm xúc, khi dàn nhạc không thể nâng đỡ mà nghệ sĩ phải dùng chính khả năng, nội lực của mình để cùng dàn nhạc tạo cao trào dẫn dắt người xem vào sự chuyển động của câu chuyện.

Tosca - Đào Tố Loan rưng rưng xúc động sau đêm công diễn đầu tiên: “Rời sân khấu vài giờ rồi mà trong lòng Tố Loan vẫn nguyên vẹn cảm xúc của nhân vật. Tosca yêu hết mình, yêu đến mức khi bị Scarpia áp bức, cưỡng ép, cô đã giết hắn để bảo vệ tình yêu với mong muốn cứu được người mình yêu. Nhưng đau đớn nhất là dù đã cố gắng đến tận cùng, cô vẫn không thể cứu được Mario… Trong tuyệt vọng, Tosca đã chọn gieo mình từ trên cao xuống vì tình yêu. Điều còn lại trong Loan không chỉ là một vai diễn, mà là cảm giác được sống một cuộc đời khác - một người phụ nữ yêu mãnh liệt, đau đớn, tuyệt vọng nhưng cũng vô cùng can đảm. Tosca để lại trong Loan rất nhiều thương cảm… và cả một câu hỏi: Khi yêu một người bằng tất cả những gì mình có, đến đâu thì tình yêu trở thành tuyệt vọng?”.

Sáng tạo của ê kíp thể hiện rõ trong việc khai thác hành trình cảm xúc chân thật của Tosca và Cavaradossi, từ dịu dàng, say đắm đến ghen tuông, hoảng loạn, kiên định và hy sinh. Phong cách dàn dựng hiện đại, phần phụ đề tiếng Việt được chau chuốt với câu từ giàu tính văn học. Phụ đề không chỉ là bản dịch đúng nội dung mà còn giữ được chất bay bổng của lời ca gốc, hóa giải rào cản ngôn ngữ, thứ rào cản lớn nhất cản trở nghệ thuật opera đến với số đông công chúng.

Chàng hoạ sĩ điển trai, tài hoa - Trường Linh cho rằng: “ Đây là một vai diễn khó, bối cảnh của Tosca chỉ diễn ra trong khoảng 24h đồng hồ, vỏn vẹn 1 ngày mà có quá nhiều những sự kiện xẩy ra. Trạng thái tâm lý nhân vật thay đổi với những xung đột xuất hiện liên tục. Linh hoá thân vào một nhân vật vừa lãng mạn, nhạy cảm trong tình yêu, vừa mong muốn có sự tự do trong tâm hồn, nhưng cũng rất mạnh mẽ trong lý tưởng sống của mình. Đây là một vai diễn rất khó, đòi hỏi người nghệ sĩ phải làm rõ được trạng thái cảm xúc trong từng phân đoạn của nhâm vật. Đặc biệt là màn 3 của vở, qua âm nhạc, qua dàn dựng sân khấu Linh cảm giác rất rõ cảm xúc giằng xé, nỗi sợ hãi đến tột cùng, sự nuối tiếc trong tình yêu với Tosca và cả khao khát được sống. Và Linh thực sự rất xúc động cay khoé mắt...”

Rời khán phòng sau đêm công diễn đầu tiên, điều đọng lại không chỉ là những tràng pháo tay dành cho từng lớp, màn, từng aria. Cá nhân tôi thật sự xúc động khi được trải nghiệm Tosca cùng các nghệ sĩ với những cảm xúc thăng hoa trên sân khấu, và cả những nghệ sĩ ẩn mình dưới hố nhạc để mang đến cho khán giả những giây phút thật sự tuyệt vời cùng âm nhạc. Và tôi có một niềm tin mãnh liệt rằng rằng sân khấu opera Việt Nam đã chính thức bước vào giai đoạn Hội nhập bằng tác phẩm và tự mình chinh phục kiệt tác. Xin chúc mừng Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam, chúc mừng tập thể nghệ sĩ diễn viên, nhạc công và các cộng sự đã mang Tosca - đỉnh cao thế giới hiện diện tại Việt Nam.

Nhìn vào danh sách các nghệ sĩ được lựa chọn cũng cho thấy sự quyết liệt của ê-kíp sáng tạo: vai Tosca được giao cho hai giọng soprano hàng đầu Đào Tố Loan và Ngô Hương Diệp; Cavaradossi do Trịnh Thanh Bình và Nguyễn Trường Linh đảm nhận; vai Scarpia là Nguyễn Khắc Hòa; các vai Angelotti, Sagrestano, Spoletta được giao cho Đình Khánh, Khánh Cường, Anh Vũ. Nhạc trưởng Đồng Quang Vinh - một nhạc trưởng trẻ tài năng và có uy tín trong nước, quốc tế, dẫn dắt Dàn nhạc Giao hưởng của nhà hát, cùng Đoàn Ca kịch, nhạc kịch VNOB, Dàn hợp xướng quốc tế Hanoi Voices và dàn hợp xướng thiếu nhi… Với Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam, Tosca như là lời khẳng định về trình độ nghệ thuật và một bước tiến mới của nghệ sĩ Việt trong dòng chảy của opera thế giới. Điều nay thêm một lần nữa khẳng định: Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương ra đời đã thổi một luồng gió mới mang năng lượng tích cực, khơi thông mạch nguồn để giới văn học nghệ thuật Việt Nam tiệm cận gần với tinh hoa nghệ thuật hàn lâm thế giới và thoả sức sáng tạo nghệ thuật, phát huy bản sắc dân tộc trong kỷ nguyên mới với những chính sách cởi mở, những dự án được đầu tư có trọng tâm, trọng điểm và có giá trị nghệ thuật.