TP Hồ Chí Minh cần một bước nhảy vọt về mô hình phát triển

Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết 98/2023/QH15, việc tái định vị TP Hồ Chí Minh không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu nếu thành phố muốn bứt phá và giữ vai trò dẫn dắt nền kinh tế. Đáng chú ý, Nghị quyết 260/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết 98/2023/QH15, chính thức có hiệu lực từ đầu năm 2026, qua đó tiếp tục mở rộng không gian thể chế và tăng tính linh hoạt cho thành phố trong quá trình thực thi. Trên nền tảng đó, trao đổi với PetroTimes, TS Trần Văn - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính - Ngân sách Quốc hội, nay là Ủy ban Kinh tế và Tài chính cho rằng, TP Hồ Chí Minh cần chuyển mình từ một “đầu tàu tăng trưởng” sang một trung tâm điều phối và khởi tạo giá trị mang tầm khu vực.

Tái định vị TP Hồ Chí Minh thành trung tâm kiến tạo giá trị khu vực

Theo ông, trong nhiều năm qua, TP Hồ Chí Minh chủ yếu phát triển dựa trên mở rộng quy mô và thu hút đầu tư theo chiều rộng. Mô hình này đã giúp thành phố duy trì tốc độ tăng trưởng cao, nhưng cũng bộc lộ những giới hạn khi giá trị gia tăng còn thấp, còn phụ thuộc nhiều vào gia công và lao động giá rẻ. Để bước sang giai đoạn phát triển mới, TP Hồ Chí Minh cần chuyển sang kinh tế tri thức, công nghệ cao và đổi mới sáng tạo.

TS Trần Văn cho rằng, TP Hồ Chí Minh cần chuyển mình từ một “đầu tàu tăng trưởng” sang một trung tâm điều phối và khởi tạo giá trị mang tầm khu vực.

Thay vì thu hút đầu tư dàn trải, thành phố cần lựa chọn những “mắt xích” có giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu như thiết kế vi mạch, công nghệ bán dẫn, dược phẩm sinh học. Đây chính là “phần lõi” của một trung tâm công nghiệp hiện đại. Cùng với đó, TP Hồ Chí Minh cần định vị như một “vùng đổi mới sáng tạo mở”, nơi chính sách không chỉ là ưu đãi thuế mà phải là môi trường pháp lý minh bạch, linh hoạt, cho phép các mô hình kinh doanh mới được thử nghiệm và phát triển.

Ở trụ cột dịch vụ, vai trò trung tâm của TP Hồ Chí Minh cần được nâng lên một tầm mới. Không chỉ là đầu mối thương mại, thành phố phải trở thành trung tâm logistics, tài chính, pháp lý và kiểm toán quốc tế cho toàn vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Đây sẽ là nền tảng dịch vụ dùng chung, giúp kết nối doanh nghiệp trong nước với các chuỗi giá trị toàn cầu và các thị trường tài chính quốc tế.

Đáng chú ý, Nghị quyết 260 đã mở ra cơ hội để TP Hồ Chí Minh đi đầu trong việc hình thành thị trường tín chỉ carbon. Nếu tận dụng tốt, thành phố có thể trở thành trung tâm giao dịch carbon đầu tiên của cả nước, thu hút dòng vốn xanh quốc tế vào các dự án năng lượng tái tạo và hạ tầng bền vững. Khi đó, TP Hồ Chí Minh không chỉ là nơi tiêu thụ năng lượng lớn nhất, mà còn là trung tâm điều phối, sản xuất thiết bị và cung ứng dịch vụ năng lượng sạch.

Trong tiến trình này, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) được kỳ vọng đóng vai trò “cánh tay nối dài” với ba trụ cột chiến lược. Thứ nhất là phát triển điện gió ngoài khơi, hình thành một cứ điểm năng lượng tái tạo mới, kết nối lưới điện quốc gia và hướng tới xuất khẩu. Thứ hai là xây dựng chuỗi giá trị LNG gắn với hạ tầng cảng biển và các dự án tại Thị Vải, cung cấp nguồn năng lượng sạch ổn định cho toàn vùng. Thứ ba là phát triển TP Hồ Chí Minh thành trung tâm sản xuất và xuất khẩu dịch vụ kỹ thuật năng lượng, thông qua việc đặt các trung tâm nghiên cứu - phát triển (R&D) và cơ khí chính xác tại các khu công nghệ cao.

Gỡ “điểm nghẽn” thể chế để hiện thực hóa cơ chế đặc thù

Tuy nhiên, theo TS Trần Văn, dù Nghị quyết 98 đã trao cho thành phố một “chiếc áo cơ chế” rộng rãi hơn, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay lại nằm ở khâu thực thi. Đó là tâm lý e ngại trách nhiệm, sự thiếu đồng bộ giữa các quy định pháp luật và tình trạng “lệch pha” trong quy trình xử lý khi các cơ chế mới chưa có tiền lệ. Các sở, ngành vẫn phải đối chiếu với nhiều luật chuyên ngành khác nhau, khiến thời gian phê duyệt dự án chưa được rút ngắn như kỳ vọng.

Theo TS Trần Văn, với sự đồng hành của Petrovietnam trong vai trò hạt nhân công nghệ và đầu tư, TP Hồ Chí Minh có cơ hội trở thành trung tâm năng lượng - công nghiệp - dịch vụ hàng đầu khu vực.

Những vướng mắc này đặc biệt rõ trong lĩnh vực năng lượng. Các dự án điện gió ngoài khơi hiện vẫn gặp khó do thiếu quy hoạch không gian biển cụ thể, quy trình giao khu vực biển còn phức tạp. Bên cạnh đó, cơ chế giá cho năng lượng sạch như điện gió, hydrogen hay LNG chưa ổn định, thiếu các công cụ như giá điện hỗ trợ hoặc cơ chế mua bán điện trực tiếp, làm giảm sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư.

Để tháo gỡ, cần thiết lập một “hành lang an toàn pháp lý” rõ ràng, giúp cán bộ yên tâm thực thi và đổi mới sáng tạo. Đồng thời, cần xây dựng mô hình “một cửa liên thông” với một tổ công tác đặc biệt có đủ thẩm quyền liên ngành để xử lý nhanh các dự án chiến lược. Đây sẽ là chìa khóa để rút ngắn thời gian và giảm chi phí thủ tục cho nhà đầu tư.

Về dài hạn, nếu Luật Đô thị đặc biệt được thông qua, TP Hồ Chí Minh sẽ có thêm không gian thể chế để chủ động thiết lập các quy tắc riêng về năng lượng xanh, thị trường carbon và tài chính xanh. Khi đó, thành phố không chỉ vận hành trong khuôn khổ sẵn có, mà có thể tự kiến tạo “luật chơi” mới. Với sự đồng hành của Petrovietnam trong vai trò hạt nhân công nghệ và đầu tư, TP Hồ Chí Minh có cơ hội trở thành trung tâm năng lượng - công nghiệp - dịch vụ hàng đầu khu vực.

Cụ thể, có thể vận dụng Nghị quyết 260 để lựa chọn Petrovietnam (hoặc liên danh do Petrovietnam đứng đầu) làm “nhà đầu tư chiến lược đặc biệt” triển khai các dự án năng lượng xanh trọng điểm. Đồng thời, TP Hồ Chí Minh có thể nghiên cứu hình thành “đặc khu năng lượng xanh”, cho phép thí điểm một khu vực với các cơ chế riêng về thuế, phí, cũng như quyền chủ động cao hơn trong quy hoạch sử dụng đất và mặt biển. Mục tiêu là từng bước xây dựng hệ sinh thái tài chính - năng lượng bền vững.

Sự kết hợp giữa “trọng trách quốc gia” của Petrovietnam và “cơ chế đặc thù” từ Nghị quyết 260 có thể tạo ra cú hích mang tính bước ngoặt. Nếu tháo gỡ được các rào cản về quy hoạch không gian biển và thủ tục đầu tư, TP Hồ Chí Minh hoàn toàn có thể vươn lên trở thành trung tâm năng lượng và dịch vụ hàng hải của khu vực ASEAN, nhất là trong bối cảnh Quốc hội dự kiến xem xét, thông qua Luật Đô thị đặc biệt, một nền tảng thể chế quan trọng cho phát triển dài hạn và bền vững.

Tuy nhiên, như TS Trần Văn nhấn mạnh, cơ chế dù tốt đến đâu cũng chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở quyết tâm hành động của chính quyền thành phố và sự phối hợp đồng bộ, quyết liệt từ các bộ, ngành Trung ương. Chỉ khi đó, “cơ hội vàng” từ Nghị quyết 260 mới có thể chuyển hóa thành những công trình, dự án cụ thể, tạo ra giá trị thực cho nền kinh tế.