Bài 1: Cung cầu thực phẩm - 'gần mà xa'

Hà Tĩnh có nguồn nông sản phong phú, sản lượng lớn, chất lượng ngày càng được nâng cao. Trong khi đó, các khu kinh tế, khu, cụm công nghiệp trên địa bàn thu hút hàng chục nghìn lao động, tạo ra thị trường tiêu thụ ổn định, quy mô lớn. Tuy nhiên, giữa cung và cầu vẫn tồn tại khoảng cách lớn, khiến nông sản địa phương chưa chiếm lĩnh được kênh phân phối giàu tiềm năng này.

Với hệ sinh thái tự nhiên phong phú trải dài từ miền biển, đồng bằng đến miền núi, Hà Tĩnh có khả năng cung ứng đa dạng các loại lương thực, thực phẩm.

Ông Trần Hùng - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Chăn nuôi (Sở NN&MT) cho biết: “Toàn tỉnh có hơn 104.000 ha sản xuất lúa với sản lượng khoảng 585.000 tấn/năm; cam, bưởi đạt khoảng 11.000 ha, sản lượng hơn 108.000 tấn/năm. Sản lượng thịt bò hơi xuất chuồng khoảng 10.000 tấn/năm; thịt lợn hơi xuất chuồng trên 73.000 tấn/năm; thịt gia cầm xuất chuồng khoảng 30.000 tấn/năm. Rau màu cũng hình thành một số vùng chuyên canh sản xuất khá hiệu quả, quy mô tập trung tại các xã Thạch Lạc, Đồng Tiến, Yên Hòa… Cùng đó, các mặt hàng thực phẩm chế biến đa dạng, chất lượng như: nước mắm, hải sản khô, giò chả…”.

Toàn tỉnh có hơn 104.000 ha gieo cấy lúa với sản lượng khoảng 585.000 tấn/năm.

Lãnh đạo các sở, ban, ngành kiểm tra hoạt động sản xuất nông nghiệp.

Những năm gần đây, sản xuất nông nghiệp chuyển dịch theo hướng nâng cao chất lượng, nhiều sản phẩm đạt tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, OCOP… từng bước tham gia thị trường xuất khẩu. Theo số liệu từ Sở NN&MT, Hà Tĩnh hiện có hơn 341 ha sản xuất trồng trọt còn hiệu lực chứng nhận VietGAP và 11 ha đạt tiêu chuẩn hữu cơ; 50 cơ sở chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản đạt tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP; 268 sản phẩm OCOP; nhiều sản phẩm nông nghiệp đạt chứng nhận VietGAP, GlobalGAP, hữu cơ…

Với các trang trại chăn nuôi quy mô tập trung, Hà Tĩnh có nguồn cung thực phẩm với sản lượng khá lớn.

Hà Tĩnh có đa dạng nguồn cung rau - củ - quả với nhiều sản phẩm đạt chứng nhận VietGAP, GlobalGAP, OCOP.

Thế nhưng, nghịch lý đang tồn tại là ngay trên địa bàn có nguồn nông sản dồi dào, phần lớn nguyên liệu phục vụ gần 200 bếp ăn công nghiệp tại các khu kinh tế (KKT), khu, cụm công nghiệp (CCN) trên toàn tỉnh với hàng chục nghìn suất ăn mỗi ngày vẫn phải nhập từ ngoại tỉnh. Nông sản Hà Tĩnh mới chỉ tham gia ở quy mô nhỏ, chủ yếu là một phần gạo, rau - củ - quả theo mùa vụ.

Hà Tĩnh hiện có gần 200 bếp ăn công nghiệp tại các khu kinh tế, khu - cụm công nghiệp.

Ông Nguyễn Văn Sơn - Chủ tịch Công đoàn Công ty CP Bao bì Sông La Xanh (CCN Đức Thọ) chia sẻ: “Khoảng 1 năm nay, công ty thuê nhân sự tổ chức nấu bữa ăn trưa cho lao động với khoảng 400 suất ăn/ngày. Nguồn cung thực phẩm chủ yếu được nhập từ Trung tâm MM Mega Market Vinh (tỉnh Nghệ An). Ngoài ra, một phần nguồn cung rau - củ - quả lấy trên địa bàn huyện Đức Thọ cũ nhưng sản lượng chưa đáng kể”.

Toàn tỉnh hiện có 2 KKT, 8 khu công nghiệp (KCN), 25 CCN với hàng chục nghìn lao động đang làm việc. Nhiều doanh nghiệp (DN) sử dụng lượng lao động lớn như: Công ty TNHH Gang thép Hưng Nghiệp Formosa Hà Tĩnh (Formosa Hà Tĩnh) hơn 5.300 lao động; các DN phụ trợ và nhà thầu của Formosa Hà Tĩnh hơn 4.200 lao động; Công ty CP Sản xuất và Kinh doanh VinFast hơn 7.300 lao động; Công ty TNHH Haivina Hồng Lĩnh gần 1.400 lao động…

Phần lớn nguồn cung thực phẩm phục vụ các bếp ăn của doanh nghiệp lớn trên địa bàn Hà Tĩnh được nhập từ các tỉnh, thành khác.

Theo ghi nhận, hiện nay, bếp ăn của một số DN trên địa bàn tỉnh như: Nhà máy Sản xuất Pin VinES, Nhà máy Sản xuất ô tô điện VinFast, Formosa Hà Tĩnh, Nhà máy Nhiệt điện Vũng Áng 1, Công ty TNHH May mặc xuất khẩu Appareltech Hà Tĩnh, Nhà máy May Pro Sports Nghi Xuân đã sử dụng gạo của Công ty TNHH Khoa học và công nghệ An Phát (xã Việt Xuyên) với tổng sản lượng khoảng 3.000 tấn/năm. Ngoài ra, một số DN sử dụng nguồn rau - củ - quả, thủy hải sản của Hà Tĩnh nhưng chỉ chiếm khoảng 10-20% tổng nguồn cung thực phẩm; phần còn lại vẫn là hàng ngoại tỉnh và nhập khẩu từ nước ngoài.

Công ty TNHH Khoa học và công nghệ An Phát đã cung cấp gạo cho nhiều doanh nghiệp lớn trên địa bàn tỉnh.

Bài toán về nông sản địa phương tham gia bếp ăn công nghiệp đang đặt ra yêu cầu cần sớm tìm lời giải khi Hà Tĩnh bước vào thời kỳ tăng tốc thu hút đầu tư với hàng loạt dự án lớn được triển khai, nhu cầu tiêu thụ thực phẩm trong thời gian tới dự báo sẽ còn tăng mạnh.

Ông Võ Tá Nghĩa - Phó Trưởng ban Quản lý KKT tỉnh cho biết: “Hiện nay, các KKT, KCN trên địa bàn có hơn 29.000 lao động. Năm 2026, mục tiêu thu hút vào khu vực này khoảng 15.000 lao động mới. Giai đoạn 2026-2030, toàn tỉnh dự kiến cần thêm khoảng 140.000 việc làm mới; riêng khu vực KKT, KCN cần khoảng 73.000 lao động, nâng tổng số lao động tại các khu vực này lên khoảng 100.000 người vào năm 2030”.

Hà Tĩnh bước vào thời kỳ tăng tốc thu hút đầu tư với hàng loạt dự án lớn được triển khai, nhu cầu tiêu thụ thực phẩm trong thời gian tới dự báo sẽ còn tăng mạnh.

Sản phẩm nông nghiệp của tỉnh chưa có vị trí tương xứng trong thị trường tiêu thụ rộng lớn ngay trên địa bàn khiến nhiều hệ lụy nảy sinh. Dòng tiền tiêu thụ thực phẩm “chảy” ra ngoài tỉnh, DN phát sinh chi phí vận chuyển thực phẩm vào bếp ăn, trong khi nông dân, HTX lại thiếu đầu ra ổn định để mở rộng sản xuất.

Theo phân tích của các DN tại các KKT, KCN, nông sản Hà Tĩnh khó “chen chân” vào các bếp ăn công nghiệp trên địa bàn, trước hết là do chưa đáp ứng yêu cầu về quy mô và tính đồng bộ của sản phẩm. Các bếp ăn công nghiệp cần nguồn thực phẩm lớn, ổn định mỗi ngày, trong khi sản xuất nông nghiệp ở Hà Tĩnh chưa đáp ứng được do quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún; sản lượng phân tán ở nhiều địa bàn, khó tập hợp đủ khối lượng để ký kết hợp đồng dài hạn. Thực tế cho thấy, nhiều bếp ăn công nghiệp đang rơi vào tình trạng “khát” nguồn nông sản tại chỗ, buộc phải nhập hàng từ ngoài tỉnh với nhiều khoản chi phí phát sinh.

Công ty CP Dịch vụ quốc tế Hà Thành Chi nhánh Hà Tĩnh cung ứng hơn 1.600 suất ăn/ngày phục vụ công nhân viên, người lao động Formosa Hà Tĩnh.

Formosa Hà Tĩnh có 3 nhà ăn tập trung, cung ứng khoảng 2.500 suất ăn/ngày. Tại nhà ăn số 2, mỗi ngày nhà thầu (Công ty CP Dịch vụ quốc tế Hà Thành - Chi nhánh Hà Tĩnh) cung ứng hơn 1.600 suất ăn phục vụ công nhân viên. Ngoại trừ gạo, phần lớn thực phẩm đều nhập từ ngoại tỉnh.

Bà Trần Thị Hằng, đại diện Công ty CP Dịch vụ quốc tế Hà Thành - Chi nhánh Hà Tĩnh cho biết: “Chúng tôi đang sử dụng gạo sản xuất tại Hà Tĩnh với sản lượng khoảng 6-7 tấn/tháng, các sản phẩm khác phụ thuộc thị trường ngoại tỉnh. Với bếp ăn công nghiệp, nguồn hàng phải được cung ứng hằng ngày theo số lượng lớn, trong khi đó, nhiều cơ sở sản xuất tại Hà Tĩnh rất khó đáp ứng. Hơn nữa, do sản xuất quy mô nhỏ nên giá bán của nhiều nông sản Hà Tĩnh chưa cạnh tranh được với thị trường; chưa kể sản xuất phụ thuộc vào thời tiết, mùa vụ, khiến sản lượng thiếu ổn định, khó duy trì theo hợp đồng dài hạn”.

Theo khảo sát thực tế, ngoài gạo, một số nông sản khác của Hà Tĩnh như: rau - củ - quả đã tiếp cận một số bếp ăn tập thể, song lượng hàng còn khiêm tốn.

Bà Lê Thị Thu là đầu mối thu gom rau - củ - quả từ các hộ dân để cung ứng cho bếp ăn Công ty CP Bao bì Sông La Xanh.

Bà Lê Thị Thu (xã Đức Quang) - đầu mối thu gom rau - củ - quả từ các hộ dân trong vùng để cung ứng cho bếp ăn Công ty CP Bao bì Sông La Xanh (CCN Đức Thọ) cho biết: “Con gái tôi làm việc tại Công ty CP Bao bì Sông La Xanh nên gia đình có cơ hội kết nối với bộ phận nhà bếp công ty. Từ đó, một số nông sản địa phương được đưa vào sử dụng và đã nhận được phản hồi tích cực. Tuy nhiên, ở địa bàn Đức Quang nơi tôi kết nối thu mua, mỗi hộ chỉ sản xuất vài ba sào nên sản lượng ít, nếu mở rộng cung ứng thêm nhiều nhà máy thì khó đáp ứng đủ nhu cầu”.

Công ty TNHH Haivina Hồng Lĩnh hiện có gần 1.400 lao động làm việc.

Không chỉ thiếu ổn định về số lượng, nông sản khó tham gia vào bếp ăn KKT, KCN còn bởi chưa đáp ứng yêu cầu về tiêu chuẩn chất lượng, an toàn thực phẩm và hồ sơ thanh toán, đặc biệt là đối với các DN FDI, yêu cầu về quy trình cung ứng hết sức chặt chẽ. Thực phẩm phải có đầy đủ hồ sơ chứng minh nguồn gốc, nhật ký sản xuất, hóa đơn, chứng từ, kiểm định chất lượng…

Một số bếp ăn còn yêu cầu sản phẩm đạt các chứng nhận như: VietGAP, GlobalGAP… hoặc có hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Trong khi đó, nhiều cơ sở sản xuất trong tỉnh chưa đáp ứng được các yêu cầu này, dẫn đến việc “không vào được cửa” các bếp ăn công nghiệp quy mô lớn.

Công ty TNHH MTV Dịch vụ suất ăn Hạng Nhất - Chi nhánh Hà Tĩnh sử dụng nguồn nguyên liệu nhập từ tỉnh Nghệ An và TP Hải Phòng để phục vụ bữa ăn ca cho người lao động tại Công ty TNHH Haivina Hồng Lĩnh.

Bà Nguyễn Thị Xinh - đại diện Công ty TNHH MTV Dịch vụ suất ăn Hạng Nhất - Chi nhánh Hà Tĩnh cho hay: “Nhiều năm cung ứng suất ăn cho Công ty TNHH Haivina Hồng Lĩnh (CCN Nam Hồng), chúng tôi từng tìm kiếm nguồn thực phẩm địa phương để thay thế hàng ngoại tỉnh nhưng bất thành do yêu cầu về thủ tục hóa đơn, chứng từ không đáp ứng được. Vì vậy, với gần 1.400 suất ăn/ngày, hiện 100% nguyên liệu được nhập từ các đơn vị cung ứng tại TP Hải Phòng, Nghệ An”.

Video: Bà Nguyễn Thị Xinh chia sẻ về những yêu cầu khi đưa thực phẩm vào bếp ăn của doanh nghiệp.

Một thực tế khác đang khiến nông sản Hà Tĩnh đánh mất cơ hội tiêu thụ trên “sân nhà” là hạn chế về chuỗi cung ứng. Phần lớn nông sản đang đi theo con đường tự phát: nông dân sản xuất, thương lái thu gom, tiêu thụ nhỏ lẻ. Các cơ sở sản xuất riêng lẻ không đủ khả năng kết nối với bếp ăn công nghiệp, trong khi đó, trên toàn tỉnh đang thiếu vắng các DN đầu mối đủ năng lực tổ chức thu mua, sơ chế, bảo quản và phân phối. Ngay cả những cơ sở sản xuất đã xây dựng thương hiệu sản phẩm đạt tiêu chuẩn cũng gặp khó khi tiếp cận thị trường này nếu không có hệ thống trung gian chuyên nghiệp.

Nguồn cung thực phẩm cung cấp cho các bếp ăn cần đảm bảo tính ổn định về số lượng nên phải có hệ thống bảo quản đáp ứng yêu cầu lưu trữ, bảo đảm chất lượng.

Theo anh Nguyễn Hữu Duẩn - chủ cơ sở sản xuất giò chả Thành Duẩn (xã Toàn Lưu), sản phẩm giò chả của cơ sở đã được công nhận OCOP 3 sao và quy trình sản xuất cơ bản đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng. Tuy nhiên, quy mô sản xuất hiện vẫn còn nhỏ, sản lượng cao điểm chỉ đạt khoảng 100 kg thành phẩm mỗi ngày. Qua quá trình kết nối với các bếp ăn tập thể và bếp ăn công nghiệp trên địa bàn cho thấy nhu cầu thị trường hiện không chỉ đòi hỏi nguồn hàng lớn mà còn phải duy trì ổn định hằng ngày. Để đáp ứng yêu cầu đó rất cần có DN hoặc hệ thống trung gian đứng ra liên kết sản xuất, tổ chức đầu mối tiêu thụ nhằm bảo đảm số lượng, chủng loại và tính ổn định của nguồn cung.

Xã Thạch Lạc là địa phương đã hình thành các vùng sản xuất chuyên canh với sản lượng rau, củ, quả đạt khoảng 1.500 tấn/năm. Ảnh: Nguyễn Trung.

Ngoài những yếu tố hạn chế về sản xuất, tiêu thụ, để tiếp cận các thị trường lớn, đặc biệt là bếp ăn công nghiệp, nông sản Hà Tĩnh còn gặp phải những khó khăn về hạ tầng bảo quản, sơ chế, vận chuyển sản phẩm.

Ông Hoàng Trọng Dương - Trưởng phòng Kinh tế, UBND xã Thạch Lạc cho biết: “Địa phương đã hình thành các vùng sản xuất chuyên canh với sản lượng rau - củ - quả đạt khá lớn (khoảng 1.500 tấn/năm). Tuy nhiên, do hạ tầng bảo quản nông sản còn hạn chế, chưa có hệ thống kho lạnh và sơ chế sau thu hoạch đồng bộ nên nông sản chủ yếu tiêu thụ theo mùa vụ. Điều này khiến việc duy trì nguồn cung ổn định, đáp ứng yêu cầu số lượng và chất lượng liên tục cho các bếp ăn công nghiệp gặp nhiều khó khăn”.

Sản phẩm nông nghiệp của tỉnh chưa có vị trí tương xứng trong thị trường tiêu thụ rộng lớn ngay trên địa bàn.

Khi những “nút thắt” về quy mô sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng và tổ chức chuỗi cung ứng chưa được tháo gỡ, khoảng cách từ cánh đồng đến bếp ăn công nghiệp dù gần về địa lý vẫn sẽ còn xa trong thực tiễn. Và nếu không có những thay đổi căn bản trong cách tổ chức sản xuất và kết nối thị trường, nông sản Hà Tĩnh sẽ còn tiếp tục đứng ngoài “cánh cửa” thị trường tiêu thụ lớn ngay trên “sân nhà”.

BÀI, ẢNH: NHÓM P.V.
THIẾT KẾ: HUY TÙNG

(Còn nữa)