TP. Hồ Chí Minh: Cuộc hành quân thời bình đi tìm đồng đội

Từ những dấu tích tưởng đã bị thời gian xóa nhòa

Khu vực các rãnh chôn tập thể liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng. Ảnh: Thạc Hiếu

Giữa nhịp sống sôi động của TP. Hồ Chí Minh, ít ai hình dung rằng dưới những hàng cây xanh và những lối đi quen thuộc của Công viên Lê Thị Riêng vẫn còn lưu giữ dấu tích của một trong những trận đánh ác liệt nhất trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Nơi đây từng là khu vực Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, nơi nhiều cán bộ, chiến sĩ đã được chôn cất sau khi anh dũng hy sinh trong chiến đấu. Sau khi nghĩa địa được giải tỏa để xây dựng công viên, địa hình và các dấu mốc cũ gần như không còn khiến việc xác định vị trí chôn cất liệt sĩ gặp rất nhiều khó khăn.

Suốt nhiều năm, các cơ quan chức năng của TP. Hồ Chí Minh vẫn kiên trì thu thập thông tin từ nhân chứng, cựu chiến binh và các nguồn tư liệu lịch sử với mong muốn xác định chính xác vị trí các rãnh mộ tập thể. Tuy nhiên, ký ức của nhân chứng sau hàng chục năm không còn nguyên vẹn, trong khi quá trình đô thị hóa đã làm thay đổi gần như toàn bộ hiện trạng khu vực. Không ít lần, những giả thiết được đặt ra nhưng chưa đủ căn cứ để triển khai khai quật.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng - người nhiều năm nghiên cứu, đối chiếu tư liệu để khoanh vùng các rãnh mộ liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng

Bước ngoặt chỉ xuất hiện khi ký ức nhân chứng, tư liệu lịch sử và khoa học công nghệ được kết hợp trong cùng một quy trình nghiên cứu. Trong gần 8 năm (2018- 2026), nhóm nghiên cứu do kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng chủ trì đã kiên trì đối chiếu nhiều nguồn bản đồ, ảnh hiện trường, không ảnh, hồ sơ quân sự và lời kể của nhân chứng để phục dựng lại không gian chiến trường năm 1968. Từng chi tiết nhỏ được kiểm chứng nhiều lần nhằm bảo đảm mọi kết luận đều có cơ sở khoa học trước khi đề xuất khảo sát thực địa.

Kết quả nghiên cứu đã giúp khoanh vùng những vị trí có khả năng tồn tại các rãnh mộ tập thể. Trên cơ sở đó, Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ quyết định triển khai khảo sát bằng các phương pháp hiện đại như radar xuyên đất kết hợp phân tích địa tầng. Cách tiếp cận này tạo thêm cơ sở khoa học để xác định vị trí khai quật, thay vì chỉ dựa vào ký ức nhân chứng như trước đây.

Lực lượng chức năng dùng thiết bị radar xuyên lòng đất để thăm dò, tìm kiếm mộ tập thể liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng

Ngày 23/6/2026 đánh dấu bước ngoặt của hành trình ấy. Sau khi mở hố khảo sát tại khu vực được xác định có tín hiệu bất thường, lực lượng làm nhiệm vụ phát hiện những hài cốt đầu tiên nằm sâu dưới lòng đất. Phát hiện này không chỉ xác nhận tính chính xác của quá trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm mà còn mở ra hy vọng tìm thấy nhiều hơn những người lính vẫn còn nằm lại giữa lòng thành phố. Từ đây, một cuộc quy tập quy mô lớn chính thức được triển khai tại Công viên Lê Thị Riêng.

Cuộc hành quân thời bình và sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm động viên các lực lượng đang thực hiện nhiệm vụ tại công viên Lê Thị Riêng. Ảnh BTC

Ngay sau khi những hài cốt đầu tiên được phát hiện, Bộ Tư lệnh TP. Hồ Chí Minh phối hợp với các cơ quan chức năng triển khai tìm kiếm trên diện rộng tại Công viên Lê Thị Riêng. Đây không đơn thuần là một cuộc khai quật khảo cổ hay hoạt động chuyên môn của lực lượng quy tập, mà là nhiệm vụ chính trị đặc biệt, được thực hiện với tinh thần khẩn trương nhưng hết sức cẩn trọng. Mỗi mét vuông đất được bóc tách đều phải bảo đảm giữ nguyên hiện trạng, hạn chế tối đa tác động đến hài cốt và các di vật có liên quan.

Khác với nhiều cuộc tìm kiếm tại các chiến trường trước đây, khu vực khai quật nằm giữa trung tâm đô thị đông dân cư, nơi mọi hoạt động đều phải tính toán kỹ lưỡng để vừa bảo đảm tiến độ, vừa không ảnh hưởng đến sinh hoạt của người dân. Điều đó đặt ra yêu cầu rất cao đối với công tác tổ chức, phối hợp và triển khai trên thực địa. Từ khâu khoanh vùng, hút nước, gia cố hiện trường đến khai quật, phân loại, bảo quản hài cốt và di vật đều được thực hiện theo quy trình thống nhất dưới sự chỉ đạo của Ban Chỉ đạo 515 TP. Hồ Chí Minh và Bộ Tư lệnh TP. Hồ Chí Minh.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn kiểm tra tại vị trí tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng

Tham gia thực hiện nhiệm vụ là Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Tư lệnh TP. Hồ Chí Minh cùng các đội quy tập của Quân khu 7. Đồng hành với lực lượng quy tập còn có các chuyên gia lịch sử, đơn vị kỹ thuật, các nhà khoa học và những cựu chiến binh từng trực tiếp chiến đấu tại khu vực này. Mỗi lực lượng đảm nhận một phần việc khác nhau, từ xác định vị trí, đối chiếu tài liệu, khai quật hiện trường đến thu thập, bảo quản mẫu vật và phục vụ công tác giám định sau này. Chính sự phối hợp chặt chẽ ấy đã tạo nên sức mạnh tổng hợp, giúp công tác tìm kiếm đạt hiệu quả cao ngay trong những ngày đầu triển khai.

Suốt quá trình khai quật, mọi thao tác đều được thực hiện với sự cẩn trọng và lòng thành kính đối với những người đã hy sinh. Khi máy móc hoàn thành việc bóc tách lớp đất phía trên, toàn bộ quá trình tìm kiếm được chuyển sang thực hiện thủ công. Từng mảnh xương, chiếc cúc áo, chiếc lược, cây bút hay bất kỳ di vật nào phát hiện đều được ghi nhận đầy đủ vị trí, chụp ảnh, lập hồ sơ và bảo quản theo quy định. Với lực lượng làm nhiệm vụ, mỗi hiện vật không chỉ là chứng tích của chiến tranh mà còn có thể trở thành đầu mối quan trọng để xác định danh tính một liệt sĩ sau gần 6 thập kỷ.

Suốt quá trình khai quật, mọi thao tác đều được thực hiện với sự cẩn trọng và lòng thành kính đối với những người đã hy sinh

Đến ngày 30/7, tại Công viên Lê Thị Riêng, lực lượng chức năng đã tìm kiếm, quy tập được 155 bộ hài cốt liệt sĩ, gồm 133 bộ hài cốt riêng lẻ và 4 mộ tập thể với 22 bộ hài cốt, cùng nhiều di vật có giá trị phục vụ công tác xác minh danh tính. Đây là kết quả đặc biệt quan trọng, không chỉ bởi số lượng hài cốt được tìm thấy mà còn bởi nhiều năm trước đó, khu vực này từng được cho là rất khó xác định do hiện trạng đã thay đổi hoàn toàn sau quá trình đô thị hóa.

Những kết quả đạt được từ cuộc quy tập tại Công viên Lê Thị Riêng cho thấy hiệu quả của việc kết hợp giữa tư liệu lịch sử, ký ức nhân chứng và khoa học công nghệ trong công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Quan trọng hơn, cuộc quy tập khẳng định đây không còn là nhiệm vụ riêng của lực lượng quân đội mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị, với sự tham gia của các bộ, ngành, địa phương, các nhà khoa học, nhân chứng lịch sử và thân nhân liệt sĩ.

Đây cũng là cơ sở quan trọng để tiếp tục triển khai hiệu quả Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, với mục tiêu không để sự hy sinh nào bị lãng quên, không liệt sĩ nào mãi nằm lại mà chưa xác định danh tính.