TP Hồ Chí Minh trước thách thức ngập nước - Bài cuối

Mưa tạnh nhưng nước vẫn ngập trên đường Hàm Nghi, trưa 6/10.

Bài cuối: Thiết kế đô thị thuận thiên

TP Hồ Chí Minh đang chịu tác động đồng thời của mưa lớn, triều cường, sụt lún, đô thị hóa và những giới hạn của hệ thống thoát nước. Thành phố đã đầu tư nhiều công trình, song một hệ thống được xây dựng theo điều kiện cũ khó có thể đáp ứng mãi trước một đô thị đang thay đổi. Bài toán đặt ra hiện nay rộng hơn việc xử lý một điểm ngập hay bổ sung một công trình. Đó là cách quy hoạch, tổ chức không gian và quản trị nước để thành phố có thể thích ứng trong nhiều thập kỷ tới.

Quy hoạch đô thị gắn với quản trị rủi ro ngập

TP Hồ Chí Minh sau khi mở rộng không gian có sự khác biệt lớn về địa hình, cao độ nền, hệ thống sông rạch và mức độ đô thị hóa giữa các khu vực. Nguy cơ ngập vì thế cũng không giống nhau. Có nơi chịu tác động mạnh của triều, có nơi phụ thuộc nhiều vào khả năng tiêu thoát nước mưa, trong khi những khu vực nền thấp, đất yếu hoặc đô thị hóa nhanh có thể cùng lúc chịu nhiều tác động.

Theo PGS.TS Lê Trung Chơn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Bền vững, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP Hồ Chí Minh, bản đồ sụt lún không đồng nghĩa với bản đồ ngập. Muốn xác định đúng rủi ro trong 20 - 50 năm tới cần tích hợp cao độ nền, tốc độ sụt lún, mưa, mực nước sông - triều, hệ thống kênh rạch, sử dụng đất và năng lực tiêu thoát. Những dữ liệu này cần được đưa vào quá trình quy hoạch thay vì chỉ sử dụng khi xử lý các điểm ngập đã xảy ra.

Cùng với việc nhận diện rủi ro, vấn đề đặt ra là tổ chức lại không gian phát triển. KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng, với tầm nhìn 100 năm, quy hoạch không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu trước mắt mà phải tính đến khả năng dành lại dư địa phát triển cho các thế hệ sau. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nước biển dâng, hướng phát triển với mật độ cao cần ưu tiên những khu vực có điều kiện tự nhiên thuận lợi hơn, trong khi những không gian thấp, nhạy cảm với nước cần được cân nhắc kỹ về mật độ và chức năng đô thị.

Thực tế, việc mở rộng không gian đô thị theo hướng đa cực, đa trung tâm cũng là cách giảm áp lực lên khu vực nội đô hiện hữu. Các không gian xanh ngoài giá trị cảnh quan còn có thể trở thành quỹ dự trữ cho phát triển và góp phần tăng khả năng thích ứng của đô thị.

Từ đó, quy hoạch không thể chỉ xác định nơi xây dựng mà còn phải xác định nơi cần giữ lại. Những vùng trũng, hành lang kênh rạch, không gian xanh và khu vực có khả năng trữ nước cần được xem xét ngay trong quá trình tổ chức không gian đô thị. Một khu vực có cao độ thấp nhưng còn không gian thoát nước, trữ nước sẽ có cách ứng xử khác với nơi đã xây dựng dày đặc và gần như không còn khoảng trống cho nước.

Quán hàng góc đường Bùi Viện - Đỗ Quang Đẩu chuyên phục vụ khách Tây nước tràn từ đường vào quán do mưa ngập, trưa 6/10.

PGS.TS Lê Trung Chơn cho rằng, TP Hồ Chí Minh cần xây dựng dữ liệu cốt nền và biến động cao độ mặt đất trên nền tảng bản đồ số dùng chung, cùng hệ thống thông tin ngập lụt gắn với quan trắc sụt lún, nước ngầm, mưa, triều và theo dõi ngập theo thời gian thực. Đây có thể trở thành một lớp thông tin quan trọng trong lập quy hoạch, cấp phép xây dựng và lựa chọn các dự án hạ tầng.

Và đây cũng là hướng đang được TP Hồ Chí Minh đặt ra trong kế hoạch chống ngập giai đoạn 2026 - 2030. Giai đoạn 2028 - 2030, Thành phố xây dựng kế hoạch phát triển hạ tầng thủy lợi thời kỳ 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm; tiếp tục quy hoạch không gian thoát lũ, xác định hành lang thoát lũ tại khu vực ven sông, suối, kênh rạch và tăng cường quan trắc, cảnh báo bằng công nghệ số.

Theo Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh Trương Minh Huy Vũ, ngập không còn là vấn đề của một vài điểm hay chỉ xảy ra theo mùa, mà là bài toán của quá trình phát triển đô thị, cần được giải quyết tổng thể. Thành phố dự kiến trình HĐND quy hoạch tổng thể vào tháng 11/2026; trong đó, có xây dựng hệ thống hạ tầng tích hợp chống ngập và thích ứng với biến đổi khí hậu, phát triển mô hình thành phố bọt biển, các hành lang xanh, khu sinh thái liên kết và đầu tư kiểm soát ngập hạ tầng.

Dành không gian cho nước trong tầm nhìn dài hạn

PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, xác định ba ưu tiên trong chiến lược 50 - 100 năm gồm quản trị nước toàn đô thị theo lưu vực; bảo vệ không gian dành cho nước, hoàn thiện các công trình kiểm soát nước chiến lược; xây dựng hệ thống dữ liệu, dự báo và vận hành nước thông minh.

Theo đó, kênh rạch, hồ điều hòa, vùng trũng và hành lang thoát nước cần được xem là hạ tầng thiết yếu, kết nối với hệ thống đê, cống, trạm bơm và các tuyến tiêu chính theo từng lưu vực.

Chia sẻ kinh nghiệm của Hà Lan tại hội thảo về thoát nước, chống ngập trong phát triển đô thị tại TP. Hồ Chí Minh tháng 9/2026 vừa qua, bà Raissa Marteaux, Tổng Lãnh sự Vương quốc Hà Lan tại TP Hồ Chí Minh, cho biết: Hà Lan từng có thời gian dài tìm cách “chống lại nước”, sau đó chuyển sang tư duy “sống cùng dòng sông”. Mô hình “Room for the River” hướng tới tạo thêm không gian cho nước, làm chậm dòng chảy, tăng khả năng lưu trữ và hấp thụ nước, kết hợp hạ tầng xám với hạ tầng xanh - xanh dương và các giải pháp dựa vào thiên nhiên.

Kinh nghiệm này không thể áp dụng nguyên trạng cho TP Hồ Chí Minh, nhưng cho thấy nước cần được tính đến ngay trong cấu trúc đô thị. Hồ điều tiết có thể kết hợp công viên ngập nước; khu đất công cộng có thể được tính toán để tạm giữ nước; bề mặt thấm nước, hành lang xanh và kênh rạch được phục hồi có thể chia sẻ nhiệm vụ với cống và trạm bơm.

Mưa lớn chỉ trong khoảng 30 phút giữa trưa 6/10, nhiều tuyến đường trung tâm TP Hồ Chí Minh bị ngập.

Theo kế hoạch, Thành phố đặt yêu cầu mở rộng hồ điều tiết theo lưu vực, khôi phục không gian nước lớn, nghiên cứu hồ điều hòa ngầm tại quỹ đất công cộng và cải tạo hệ thống cống theo tần suất mưa gia tăng. Các chi lưu bị thu hẹp, bồi lắng hoặc làm phân tán dòng chảy cũng được rà soát để tăng kết nối thủy lực. Việc bảo vệ hành lang thoát lũ, phục hồi kênh rạch và dành quỹ đất cho hồ điều tiết được đặt trong tổng thể hạ tầng đô thị.

PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh cho rằng, công trình chống ngập thường có tuổi thọ vài chục năm, nhưng quyết định quy hoạch có thể ảnh hưởng đến thành phố cả trăm năm. Vì vậy, các thông số thiết kế cần tính đến mưa cực đoan, triều, nước biển dâng, dòng chảy thượng nguồn và sụt lún trong nhiều thập kỷ tới.

Định hướng này phù hợp với Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới, được cụ thể hóa bằng Chương trình hành động số 31-CTr/TW, đồng thời gắn với định hướng xây dựng và phát triển TP. Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới tại Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị.

Một đô thị thích ứng với nước không có nghĩa là chấp nhận ngập như điều tất yếu. Thành phố cần xác định nơi nào phải bảo vệ, nơi nào có thể giữ nước và nơi nào cần dành không gian cho dòng chảy. Một tuyến cống có thể sửa chữa, một hồ điều tiết có thể bổ sung, nhưng cấu trúc đô thị đã hình thành rất khó thay đổi. Vì vậy, quy hoạch hôm nay cần tính đến điều kiện của nhiều thập kỷ sau.

TP Hồ Chí Minh không thể loại bỏ hoàn toàn nước khỏi một đô thị sông nước. Điều quan trọng là tổ chức Thành phố để nước có chỗ đi, chỗ chứa và được kiểm soát trước khi trở thành rủi ro. Đó là yêu cầu của một siêu đô thị trong quá trình phát triển lâu dài, bền vững.