TP Hồ Chí Minh xây dựng trường học hạnh phúc - Bài 2: Mở rộng không gian học tập, khơi dậy năng lực học sinh

Từ tiếp nhận kiến thức đến chủ động khám phá

Thay vì chỉ ghi nhớ kiến thức, học sinh ngày càng có cơ hội chủ động tìm hiểu tư liệu, tái hiện nhân vật lịch sử và chuyển tải tác phẩm văn học bằng những sản phẩm sáng tạo. Đây là một trong những cách các trường học tại TP Hồ Chí Minh đang thực hiện nhằm tạo môi trường học tập chủ động, khuyến khích học sinh phát triển tư duy độc lập và năng lực tự học.

Học sinh Trường THPT Lê Quý Đôn (phường Xuân Hoà) bên những sản phẩm của Dự án "Giải mã di sản, kiến tạo tương lai".

Tại Trường THPT Lê Quý Đôn (phường Xuân Hòa), dự án “Lê Quý Đôn Re:CODE - Giải mã di sản, kiến tạo tương lai” đưa học sinh đến với cuộc đời, sự nghiệp và tác phẩm của nhà bác học Lê Quý Đôn bằng nhiều hình thức. Các em tự tìm hiểu tư liệu, lựa chọn nội dung để thực hiện infographic, podcast, poster, truyện tranh, video ngắn và flashcard.

Từ cảm hứng của “Kiến văn tiểu lục”, học sinh viết các đoạn khảo cứu về đời sống; từ “Quế Đường thi tập”, các em sáng tác thơ, xây dựng bộ thẻ ghi điều ước “Con đường công danh”. Cuộc đời và những đóng góp của Lê Quý Đôn còn được tái hiện qua diễn xuất, âm nhạc và thuyết trình.

Quá trình thực hiện các sản phẩm đòi hỏi học sinh phải chọn lọc thông tin, xác định nội dung trọng tâm và tìm cách trình bày dễ hiểu. Việc đưa tác phẩm lên sân khấu cũng giúp các em rèn luyện khả năng đọc, phân tích nhân vật, lựa chọn chi tiết và xây dựng kịch bản.

Cô Phí Thị Thu Lan, giáo viên Trường THPT Lê Quý Đôn, cho biết dự án giúp học sinh hiểu thêm về tài năng, nhân cách và sự nghiệp của danh nhân mà ngôi trường mang tên. Các sản phẩm thể hiện tình cảm, sự kính trọng của học sinh đối với tiền nhân, đồng thời tạo cơ hội để các em trưởng thành qua hoạt động sáng tạo.

Em Nguyễn Quang Minh, học sinh lớp 11A14, cho biết việc hóa thân thành nhà bác học Lê Quý Đôn là niềm vinh dự và kỷ niệm đáng nhớ. Trong quá trình biểu diễn, em mong muốn mọi người cảm nhận được những đóng góp của danh nhân. Theo Minh, điểm đặc biệt của dự án là thay vì chỉ đọc và phân tích tác phẩm trong tiết học Ngữ văn, học sinh được “nhìn” tác phẩm trực quan, sinh động bằng hình ảnh.

Em Tâm Anh, học sinh lớp 11A12, cho rằng dự án giúp học sinh hiểu hơn về ngôi trường mình đang theo học, đồng thời mang lại nguồn cảm hứng sáng tạo để mỗi nhóm, mỗi lớp tạo ra những sản phẩm độc đáo, mang màu sắc riêng.

Học sinh Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong hào hứng tương tác tại hoạt động tìm hiểu sách.

Việc khuyến khích học sinh chủ động khám phá còn được thể hiện qua hoạt động tìm hiểu và đọc sách. Tại Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong (phường Chợ Quán), hoạt động ngoại khóa “Lan tỏa văn hóa đọc - Nơi trang sách cất lời” do Tổ Ngữ văn tổ chức thu hút hơn 600 học sinh khối 10, với hơn 100 bài dự thi.

Mười phần thi được chọn vào chung kết được thể hiện qua nhiều hình thức như giới thiệu sách, cảm nhận tác phẩm, diễn kịch, sân khấu hóa văn học, vẽ tranh và thuyết trình. Học sinh không chỉ kể lại nội dung tác phẩm mà còn đặt câu hỏi, liên hệ với trải nghiệm cá nhân và trình bày cách nhìn nhận của mình.

Qua “Totto-chan bên cửa sổ” của nhà văn Kuroyanagi Tetsuko, Ngô Sở Văn, học sinh lớp 10CV1, suy ngẫm về tuổi thơ và niềm vui từ những điều bình dị. Với “Sống mòn” của Nam Cao, Nguyễn Ngọc Như Ý, học sinh lớp 10CV2, đặt vấn đề về sự giằng co giữa khát vọng sống và hiện thực cơm áo, từ đó chia sẻ suy nghĩ về việc giữ gìn ước mơ, phẩm giá trước những thử thách.

Phạm Huy Hoàng, học sinh lớp 10CA3, cho rằng thế giới trở nên rộng lớn hơn từ những nơi con người đi qua và cả những điều nhận ra trong cuộc sống thường ngày. Em chia sẻ: “Thế giới không thiếu vẻ đẹp. Điều chúng ta cần là một tâm hồn đủ tinh tế để nhận ra, đủ lắng sâu để rung động và đủ yêu thương để biết gìn giữ”.

Qua “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam, Trần Minh Gia Bảo, học sinh lớp 10CA1, gửi gắm suy nghĩ về sức mạnh của ước mơ, hy vọng khi con người đối diện khó khăn.

Cô Nguyễn Thị Ái Vân, Tổ trưởng Tổ Ngữ văn, cho biết bên cạnh duy trì thói quen đọc và bồi dưỡng khả năng tự học, cảm thụ văn chương, các hoạt động sáng tạo, chia sẻ và biểu diễn còn giúp học sinh học hỏi lẫn nhau, gắn kết hơn trong trường.

Từ trải nghiệm học tập, An Mai, học sinh lớp 11CV2, từng đoạt giải Nhất chương trình tìm hiểu sách, lan tỏa văn hóa đọc năm 2025, cho biết đọc sách giúp em tích lũy vốn từ, bổ sung dẫn chứng cho các bài nghị luận phân tích và nghị luận xã hội. Đọc sách còn tạo không gian để em đối thoại với chính mình, nhận ra những điều chưa từng chú ý và có thêm chủ đề trao đổi với bạn bè thông qua những cuốn sách cùng đọc.

Cô Bùi Thị Bảo Ngọc, Phó Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong, đánh giá hoạt động góp phần đưa văn hóa đọc vào đời sống học đường, giúp học sinh tiếp cận tri thức chủ động, sáng tạo và nhân văn. Theo cô, việc học không chỉ đòi hỏi kiến thức, kỹ năng mà còn cần thái độ học tập đúng đắn; sách vừa mở rộng tri thức, vừa bồi đắp tâm hồn và phát triển năng lực tự học trong bối cảnh công nghệ, chuyển đổi số phát triển nhanh.

Đổi mới cách học Ngữ văn, Lịch sử từ trải nghiệm sáng tạo tại Trường THCS Nguyễn Du.

Ở Trường THCS Nguyễn Du (phường Bến Thành), chương trình “Rời màn hình - Mở tương lai” cũng gợi mở cách sử dụng thiết bị số hợp lý và dành thời gian cho sách. Chương trình có sự tham gia của tác giả Nguyệt Minh và tác giả Trung Nghĩa, Đại sứ Văn hóa đọc TP Hồ Chí Minh 2023 - 2024, cùng khoảng 1.100 học sinh.

Trong cuộc trò chuyện với học sinh, tác giả Trung Nghĩa chia sẻ về lợi ích của điện thoại, giá trị của sách và cách giảm thời gian nhìn màn hình để đọc nhiều hơn. Từ những cuốn sách gắn với tuổi thơ như “Dế Mèn phiêu lưu ký”, “Hoàng tử bé”, “Gulliver du ký”, “Buratino và chiếc chìa khóa vàng” cùng truyện tranh “Doraemon”, anh kể về việc đọc đã khơi dậy trí tưởng tượng và tinh thần khám phá.

Theo tác giả Trung Nghĩa, nhiều học sinh cho biết đọc sách giúp các em học tốt hơn các môn Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý, Toán học, đồng thời củng cố ước mơ trở thành kỹ sư, bác sĩ. Anh nhấn mạnh: “Đọc sách không phải để trở thành người giỏi nhất, mà để có thêm lựa chọn cho cuộc đời. Khi có thêm hiểu biết, chúng ta có thêm cơ hội trên con đường phù hợp với mình”.

Từ các hoạt động trên, có thể thấy văn hóa đọc không chỉ là một nội dung khuyến khích mà còn là nền tảng để học sinh phát triển năng lực tự học, tư duy độc lập và khả năng chọn lọc thông tin. Trong môi trường số, yêu cầu không đơn giản là thay thế thời gian sử dụng điện thoại bằng thời gian đọc sách mà còn là giúp các em biết lựa chọn nguồn thông tin, đọc có mục đích và phân biệt nội dung đáng tin cậy.

Nuôi dưỡng năng lực, cảm xúc và khả năng thích ứng

Bên cạnh văn hóa đọc và các dự án sáng tạo, việc đưa nghệ thuật truyền thống vào trường học cũng mở ra cơ hội để học sinh tiếp xúc với những giá trị văn hóa bằng trải nghiệm trực tiếp. Qua đó, những kiến thức về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật không chỉ được tiếp nhận qua sách vở mà còn trở nên sinh động hơn trong không gian biểu diễn và thực hành.

Học sinh Trường THCS - THPT Phạm Ngũ Lão (phường Hạnh Thông) đến thăm Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang.

Tại Trường THCS - THPT Phạm Ngũ Lão (phường Hạnh Thông), học sinh được đến thăm Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, trực tiếp tìm hiểu về nghệ thuật cải lương và thưởng thức những tiết mục biểu diễn. Qua không gian sân khấu cùng lời ca, diễn xuất và cách thể hiện của nghệ sĩ, các em có cơ hội tiếp cận nghệ thuật truyền thống một cách sinh động, gần gũi hơn.

Thạc sĩ Vũ Thị Thanh Huyền, Giám đốc điều hành và nhân sự nhà trường, cho biết học sinh rất hào hứng khi được trực tiếp theo dõi các tiết mục và tìm hiểu về cải lương. Theo cô Huyền, học sinh không quay lưng với nghệ thuật truyền thống; điều quan trọng là nhà trường cần tạo cơ hội để các em tiếp xúc, khám phá bằng những hình thức phù hợp với lứa tuổi, từ đó khơi gợi sự quan tâm và tình yêu đối với các giá trị văn hóa dân tộc.

Tại Trường THPT Nguyễn Khuyến, việc đưa nghệ thuật truyền thống đến gần học sinh được thực hiện thông qua chương trình ngoại khóa “Trải nghiệm nghệ thuật Hát bội và Âm nhạc dân tộc”, do nhà trường phối hợp với Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP Hồ Chí Minh tổ chức tại Rạp hát Thủ Đô (phường Chợ Lớn). Thay vì chỉ tìm hiểu qua sách vở, học sinh được trực tiếp bước vào không gian biểu diễn chuyên nghiệp, theo dõi các nghệ sĩ trình diễn và khám phá những đặc trưng của nghệ thuật hát bội.

Học sinh Trường THPT Nguyễn Khuyến giao lưu cùng nghệ sĩ hát bội.

Chương trình giới thiệu đến học sinh hai trích đoạn “Trần Bình Trọng tuẫn tiết” và “Anh hùng Võ Thị Sáu”. Bên cạnh thưởng thức biểu diễn, các em còn được tìm hiểu về nghệ thuật hóa trang, phục trang, cách sử dụng đạo cụ và tính ước lệ trong biểu diễn hát bội. Những đường nét, màu sắc trên gương mặt nhân vật giúp học sinh bước đầu hiểu cách nghệ sĩ sử dụng nghệ thuật hóa trang để thể hiện tính cách, phẩm chất của từng nhân vật. Các hoạt động trải nghiệm như tô mặt nạ, tìm hiểu nhạc cụ và âm nhạc dân tộc cũng tạo cơ hội để các em trực tiếp tương tác với di sản.

Lần đầu được xem hát bội, em Hồng Ân, học sinh lớp 10CD3, Trường THPT Nguyễn Khuyến, bày tỏ sự thích thú trước khả năng biểu diễn của các nghệ sĩ và mong muốn tiếp tục được thưởng thức những vở diễn tại rạp hát. Trong khi đó, em Phương Uyên, học sinh lớp 12, ấn tượng với sự tâm huyết và chuẩn bị công phu của các nghệ sĩ. Theo em, những hoạt động như vậy giúp học sinh hiểu hơn về giá trị nghệ thuật truyền thống và mong muốn loại hình hát bội được giới trẻ biết đến nhiều hơn.

Ông Nguyễn Thanh Bình, Trưởng phòng Tổ chức biểu diễn, Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP Hồ Chí Minh, cho biết chương trình ngoại khóa không đơn thuần là một chuyến tham quan mà còn là một tiết học mở về văn hóa, lịch sử. Khi học sinh được trực tiếp có mặt trong không gian sân khấu, quan sát hiện vật, y phục và gặp gỡ nghệ sĩ, các em có điều kiện tiếp nhận những giá trị truyền thống một cách tự nhiên, sinh động hơn.

Theo ông Nguyễn Thanh Bình, Nhà hát hiện tổ chức nhiều chương trình phục vụ cộng đồng, đưa các suất diễn đến trường học, phục vụ thiếu nhi và giới thiệu nghệ thuật hát bội tại các di tích, đình làng, không gian văn hóa. Nội dung được điều chỉnh theo từng nhóm khán giả và địa điểm biểu diễn, nhưng vẫn chú trọng giới thiệu lịch sử hình thành, nghệ thuật hóa trang, phục trang và tạo cơ hội để người xem trực tiếp trải nghiệm.

Học sinh Trường THPT Bùi Thị Xuân (phường Bến Thành) trong tiết học tìm hiểu về đờn ca tài tử do Nghệ nhân ưu tú Ái Hằng hướng dẫn.

Ở một hướng tiếp cận sâu hơn, Trường THPT Bùi Thị Xuân (phường Bến Thành) đưa đờn ca tài tử vào chương trình giảng dạy từ năm học 2026 - 2027, thí điểm ở 3 lớp và dự kiến mở rộng trong toàn trường. Học sinh có một tiết học mỗi tuần, được các nghệ nhân, nghệ sĩ đến từ Trung tâm Thực hành và Truyền dạy đờn ca tài tử TP Hồ Chí Minh phối hợp với Hội Sân khấu TP Hồ Chí Minh hướng dẫn.

Chương trình có kiểm tra, đánh giá định kỳ; học sinh được đánh giá sau mỗi học kỳ và cấp chứng nhận vào cuối năm học. Cách tổ chức này tạo điều kiện để các em không chỉ thưởng thức mà còn từng bước thực hành, tìm hiểu sâu hơn về loại hình nghệ thuật truyền thống.

Ông Huỳnh Thanh Phú, Hiệu trưởng Trường THPT Bùi Thị Xuân, cho biết mục tiêu của chương trình là tạo điều kiện để học sinh tiếp cận, học hỏi và thực hành, qua đó góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Nghệ nhân Nhân dân Thanh Tuyết cho biết, trước đây đờn ca tài tử chủ yếu được biểu diễn, truyền dạy tại các trung tâm văn hóa phường, xã; khi có mặt trong trường học với nội dung học tập và đánh giá cụ thể, loại hình này có điều kiện được truyền dạy hệ thống hơn, giúp học sinh từng bước tiếp thu kiến thức, kỹ năng.

Theo NSND Trần Ngọc Giàu, những giờ học nghệ thuật còn mở ra sự kết nối giữa nhà trường và gia đình. Từ những điều được nghe, được học, học sinh có thể chia sẻ với cha mẹ, qua đó đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với phụ huynh.

Tuy nhiên, để nghệ thuật thực sự có chỗ đứng trong đời sống học đường, sự hào hứng ban đầu cần được tiếp nối bằng chất lượng tác phẩm và cơ hội thực hành. Đạo diễn, NSƯT Ca Lê Hồng nhìn nhận cải lương có cả “tính động” và “tính tĩnh”. “Tính động” thể hiện ở khả năng phát triển, mở rộng; còn “tính tĩnh” đòi hỏi giữ được những giá trị cốt lõi, chuẩn mực của bài bản âm nhạc. Đến gần người trẻ vì vậy cần đi cùng việc gìn giữ những yếu tố làm nên bản sắc của cải lương.

Theo bà, chất lượng kịch bản và chất văn học trong tác phẩm phải được chú trọng. Cùng với đổi mới cách tiếp cận khán giả, cần quan tâm đào tạo tác giả, diễn viên từ nền tảng. Một chương trình dành cho học sinh vẫn phải bảo đảm chất lượng nghệ thuật để thuyết phục các em bằng chính tác phẩm.

Từ những mô hình tại trường học, việc đưa nghệ thuật đến với học sinh đang được đặt trong định hướng triển khai ở quy mô toàn Thành phố. Sở Văn hóa và Thể thao phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh xây dựng Đề án “Nghệ thuật học đường”, hướng đến việc tạo cơ hội để học sinh tiếp cận nhiều loại hình nghệ thuật, từng bước hình thành khả năng cảm thụ và thực hành.

Ông Nguyễn Tấn Kiệt, Trưởng phòng Nghệ thuật, Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, cho biết đối tượng trước mắt của đề án là học sinh phổ thông, sau đó có thể mở rộng đến sinh viên. Với khoảng 1.750 trường học, nếu tính thêm các cơ sở giáo dục ngoài công lập, quy mô có thể lên hơn 2.000 trường, việc triển khai đòi hỏi nhiều ngành, đơn vị cùng tham gia.

Lộ trình được xây dựng theo bốn cấp độ: nhận biết và cảm thụ, hiểu, trải nghiệm, sáng tạo. Trong đó, “Học kỳ nghệ thuật” được đặt ở cấp độ trải nghiệm, tạo điều kiện để học sinh trực tiếp tham gia các hoạt động nghệ thuật. Từ vị trí người xem, các em có thể từng bước tìm hiểu cách thể hiện và thử sức trong quá trình sáng tạo.

Bà Huỳnh Lê Như Trang, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh, cho biết đề án được định hướng triển khai giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045, với mục tiêu 100% cơ sở giáo dục công lập và ngoài công lập trên địa bàn được tiếp cận, thưởng thức nghệ thuật truyền thống ít nhất một lần mỗi năm.

Trong năm học 2026 - 2027, Thành phố dự kiến đưa cải lương, chèo, hát bội cùng các loại hình nghệ thuật truyền thống khác đến trường học. Để thực hiện mục tiêu này, sự phối hợp giữa ngành Giáo dục, ngành Văn hóa, các nhà hát, nghệ sĩ và cơ sở giáo dục có ý nghĩa quan trọng, bảo đảm hoạt động không chỉ dừng ở những buổi biểu diễn mà có thể gắn với quá trình tìm hiểu, trải nghiệm và sáng tạo của học sinh.

Các em học sinh hào hứng khám phá bộ môn nghệ thuật hát bội ngay tại sân trường.

Cùng với sân khấu, âm nhạc truyền thống, điện ảnh cũng được đưa vào định hướng giáo dục nghệ thuật. NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, cho biết ngành Văn hóa đã xây dựng kế hoạch bước đầu giúp học sinh hiểu, cảm thụ các tác phẩm, từ kịch, điện ảnh, âm nhạc truyền thống đến những giá trị văn hóa dân gian.

Riêng với điện ảnh, Sở chú trọng xây dựng công cụ, học liệu để học sinh các cấp làm quen với ngôn ngữ điện ảnh. Các nhà làm phim, nghệ sĩ sẽ đồng hành cùng ngành Văn hóa và Giáo dục, giúp các em tìm hiểu từ kiến thức cơ bản đến quá trình hình thành một tác phẩm, hoạt động của một đoàn làm phim.

Bà Bùi Minh Tâm, Hiệu trưởng Trường THPT Lê Quý Đôn, cho biết: Nhà trường luôn tạo điều kiện để giáo viên và học sinh phát huy sức sáng tạo qua các dự án môn học, liên môn, qua đó thúc đẩy tinh thần tự học, giúp các em tự tin thể hiện thế mạnh, rèn luyện kỹ năng và nâng cao khả năng thích ứng với xã hội.

Từ những dự án học tập sáng tạo, không gian đọc sách đến các hoạt động trải nghiệm nghệ thuật, có thể thấy việc xây dựng trường học hạnh phúc không chỉ dừng lại ở việc tạo ra những giờ học vui vẻ hay môi trường thân thiện. Quan trọng hơn, nhà trường cần tạo điều kiện để học sinh được chủ động khám phá, thử sức với những điều mới, phát huy sở trường và nuôi dưỡng cảm xúc, nhân cách.

Khi mỗi học sinh được khuyến khích thể hiện khả năng, được ghi nhận sự tiến bộ và có cơ hội phát triển theo con đường phù hợp, trường học mới thực sự trở thành môi trường giúp các em trưởng thành toàn diện.