TPHCM: Xây dựng mạng lưới xét nghiệm, tạo lá chắn chủ động phòng dịch

Mầm bệnh gây ra bệnh truyền nhiễm là các vi sinh vật. (Ảnh minh họa: INT)

Sở Y tế TPHCM ban hành Kế hoạch số 16548/KH-SYT về thành lập và phát triển mạng lưới xét nghiệm giám sát bệnh truyền nhiễm đến năm 2030. Đây là bước đi có ý nghĩa chiến lược nhằm củng cố năng lực giám sát dịch bệnh, tăng cường phối hợp giữa các cơ sở xét nghiệm và hình thành cơ chế huy động nguồn lực đồng bộ sẵn sàng đáp ứng khi xuất hiện các tình huống y tế công cộng khẩn cấp.

Thực tế, xét nghiệm là một trong những năng lực cốt lõi của hệ thống phòng, chống bệnh truyền nhiễm. Kết quả xét nghiệm không chỉ giúp xác định tác nhân gây bệnh, theo dõi tình hình lưu hành dịch tễ và đặc điểm miễn dịch trong cộng đồng, mà còn cung cấp dữ liệu quan trọng cho các mô hình giám sát, phân tích và cảnh báo sớm nguy cơ dịch bệnh.

Giải quyết khoảng trống trong điều phối nguồn lực

Hiện nay, TPHCM có hệ thống phòng xét nghiệm thuộc nhiều thành phần, bao gồm công lập và tư nhân, y tế dự phòng và điều trị, với khả năng triển khai các kỹ thuật từ cơ bản đến chuyên sâu, đặc biệt là xét nghiệm vi sinh và sinh học phân tử. Kết quả khảo sát tháng 8/2025 cho thấy năng lực xét nghiệm trên địa bàn nhìn chung đáp ứng yêu cầu đối với tình hình bệnh tật hiện nay. Tuy nhiên, các năng lực này chưa được kết nối thành một hệ thống thống nhất. Việc chia sẻ dữ liệu, điều phối mẫu bệnh phẩm, hỗ trợ kỹ thuật và huy động công suất xét nghiệm còn những khoảng trống, nhất là giữa khối dự phòng và khối điều trị, giữa hệ thống công lập và tư nhân.

Đối với một đô thị đặc biệt có mật độ dân cư cao, là trung tâm giao thương và giao lưu quốc tế lớn như TPHCM, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. Sau khi mở rộng địa giới hành chính, sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, phạm vi quản lý y tế rộng hơn, nguy cơ dịch bệnh cũng đa dạng và phức tạp hơn. Vì vậy, vấn đề đặt ra không phải là thành phố thiếu các phòng xét nghiệm có năng lực chuyên môn tốt, mà là cần một cơ chế tổ chức, điều phối và chia sẻ nguồn lực để tất cả cùng hoạt động như một mạng lưới thống nhất.

Theo Kế hoạch số 16548/KH-SYT, mạng lưới sẽ kết nối các phòng xét nghiệm công lập và tư nhân, với ba cấu phần chính gồm Ban điều hành mạng lưới, hệ thống thu thập, vận chuyển mẫu bệnh phẩm và hệ thống các phòng xét nghiệm được phân thành 5 cấp độ năng lực. Sở Y tế giữ vai trò chỉ đạo, điều hành tổng thể. Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TPHCM (HCDC) là cơ quan thường trực, đầu mối kỹ thuật và điều phối chuyên môn. Trung tâm Kiểm chuẩn xét nghiệm thành phố hỗ trợ quản lý và bảo đảm chất lượng xét nghiệm.

Đáng chú ý, hệ thống thu thập, vận chuyển mẫu và Trung tâm điều phối mẫu được tổ chức như một cấu phần thường trực của mạng lưới, được thiết lập và vận hành ngay từ thời bình. Đây là mắt xích quan trọng giúp bảo đảm việc tiếp nhận, phân luồng, vận chuyển và chuyển gửi mẫu bệnh phẩm đến các phòng xét nghiệm phù hợp được thực hiện thông suốt, không bị động khi số lượng mẫu tăng cao trong tình huống dịch bệnh khẩn cấp.

Trong quý IV/2026, Sở Y tế sẽ ban hành quyết định thành lập mạng lưới và Ban điều hành, tổ chức ký kết thỏa thuận tham gia giữa Ban điều hành với các phòng xét nghiệm trên địa bàn và đưa mạng lưới vào vận hành. Đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu có 70% số phòng xét nghiệm thực hiện xét nghiệm bệnh truyền nhiễm trên địa bàn thành phố tham gia mạng lưới và 90% số phòng xét nghiệm này được cập nhật năng lực trên Bản đồ số năng lực xét nghiệm.

Xây dựng hệ thống giám sát chủ động từ thời bình

Mạng lưới hướng đến các mục tiêu quan trọng như giám sát thường quy và đáp ứng bệnh truyền nhiễm theo Điều lệ Y tế Quốc tế (IHR) và Chương trình An ninh Y tế Toàn cầu (GHS), thiết lập hệ thống bảo đảm và kiểm soát chất lượng xét nghiệm phù hợp với từng cấp độ năng lực, bảo đảm an toàn sinh học. Đồng thời thúc đẩy sự phối hợp giữa các phòng xét nghiệm công lập, tư nhân, giữa y tế dự phòng và điều trị, cũng như với hệ thống xét nghiệm thuộc lĩnh vực thú y và môi trường.

Giá trị lớn nhất của mạng lưới không chỉ nằm ở khả năng huy động khi đại dịch xảy ra, mà trước hết ở sự chuẩn bị ngay trong thời bình. Các phòng xét nghiệm sẽ tham gia giám sát thường quy, theo dõi biến động của những chủng vi rút có nguy cơ gây đại dịch ở người, phát hiện các trường hợp nhiễm chủng vi rút mới. Việc kết nối kết quả xét nghiệm với thông tin dịch tễ giúp nhận diện sớm những dấu hiệu bất thường, như sự gia tăng đột ngột của một nhóm bệnh, sự xuất hiện của tác nhân chưa từng ghi nhận hoặc những thay đổi về đặc điểm di truyền của mầm bệnh đang lưu hành.

Song song đó, các phòng xét nghiệm trong mạng lưới được hỗ trợ đào tạo, giám sát kỹ thuật, thực hiện nội kiểm, ngoại kiểm và bảo đảm an toàn sinh học. Từ năm 2027, hoạt động tập huấn và diễn tập tình huống giả định sẽ được tổ chức hằng năm. Trang thiết bị, vật tư, hóa chất và sinh phẩm phục vụ xét nghiệm các bệnh truyền nhiễm mới nổi, tái nổi cũng được chú trọng chuẩn bị và dự trữ. Thành phố đồng thời tăng cường phối hợp với ngành thú y và lĩnh vực môi trường theo cách tiếp cận Một sức khỏe (One Health), góp phần phát hiện sớm các nguy cơ dịch bệnh có nguồn gốc từ động vật và môi trường.

Khi xuất hiện một tác nhân gây bệnh mới có nguy cơ lây lan toàn cầu nhưng chưa ghi nhận ca bệnh tại thành phố, HCDC phối hợp với Đơn vị Nghiên cứu Lâm sàng ĐH Oxford (OUCRU) và Viện Pasteur TPHCM để chủ động chuẩn bị kỹ thuật xét nghiệm, sinh phẩm và vật tư. Các phòng xét nghiệm từ cấp độ 4 trở lên được đặt trong trạng thái sẵn sàng huy động. Thành phố cũng tăng cường trao đổi dữ liệu xét nghiệm và thông tin di truyền của tác nhân gây bệnh với những địa phương đã ghi nhận ca bệnh để cập nhật kinh nghiệm và xây dựng phương án ứng phó.

Tiêm phòng vaccine có thể phòng một số bệnh truyền nhiễm.

Khi dịch bệnh xuất hiện tại thành phố, các phòng xét nghiệm từ cấp độ 1 đến cấp độ 5 sẽ được huy động theo mức độ nguy cơ. Hoạt động xét nghiệm ưu tiên người tiếp xúc gần, người có triệu chứng nghi ngờ, các điểm nguy cơ cao và khu vực cách ly. Công suất xét nghiệm có thể được tăng cường thông qua huy động các phòng xét nghiệm liên ngành, phòng xét nghiệm lưu động và lực lượng hỗ trợ. Nhờ hệ thống vận chuyển và điều phối mẫu đã vận hành thường xuyên từ trước, việc phân luồng và chuyển gửi mẫu đến các cơ sở có năng lực phù hợp có thể được mở rộng nhanh chóng khi nhu cầu xét nghiệm tăng đột biến.

Kinh nghiệm từ đại dịch COVID-19 cho thấy năng lực xét nghiệm và giám sát dịch tễ là một trong những yếu tố quan trọng quyết định khả năng phát hiện, đánh giá và kiểm soát dịch bệnh. Việc thành lập và phát triển mạng lưới xét nghiệm giám sát bệnh truyền nhiễm đến năm 2030 vì vậy không đơn thuần là kết nối các phòng xét nghiệm, mà là xây dựng một hệ thống giám sát chủ động, liên thông, có khả năng chia sẻ và huy động đồng bộ nguồn lực của toàn thành phố.

Đây cũng là bước chuyển quan trọng từ tư duy ứng phó khi dịch bệnh đã xảy ra sang chủ động giám sát, phát hiện sớm, cảnh báo nguy cơ và chuẩn bị sẵn sàng các phương án ứng phó. Một mạng lưới xét nghiệm bệnh truyền nhiễm đóng vai trò như một lá chắn thầm lặng bảo vệ cộng đồng, giúp thành phố phát hiện nguy cơ sớm hơn, chuẩn bị tốt hơn và phản ứng nhanh hơn trước những thách thức dịch bệnh trong tương lai.