'Trăng xanh siêu nhỏ' trong ngày Rằm tháng Tư có gì đặc biệt?

Siêu Trăng Xanh trên bầu trời Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 19/8/2024. Ảnh: THX/TTXVN

Ngày Chủ nhật 31/5 (tức 15/4 âm lịch), bầu trời đêm sẽ xuất hiện một hiện tượng hiếm gặp – “Trăng xanh siêu nhỏ” (blue micromoon). Chúng ta hãy cùng tìm hiểu thuật ngữ này có nghĩa là gì và làm thế nào để chiêm ngưỡng hiện tượng đó qua thông tin trên tờ The Guardian (Anh).

"Trăng xanh" là gì?

Có nhiều cách định nghĩa “Trăng xanh”.

“Có lẽ cách hiểu phổ biến nhất hiện nay, cũng là cách đơn giản nhất, là cái gọi là ‘trăng xanh theo tháng’. Đó là khi trong cùng một tháng dương lịch xuất hiện hai lần trăng tròn”, Tiến sĩ Greg Brown, nhà thiên văn học tại Đài thiên văn Hoàng gia Greenwich, cho biết.

Điều này khá hiếm bởi Mặt Trăng mất khoảng 29,5 ngày để hoàn thành một chu kỳ pha trăng – tức những hình dạng khác nhau mà chúng ta quan sát được từ Trái Đất. Vì vậy, thông thường mỗi tháng chỉ có một lần trăng tròn.

“Nhưng đôi khi sẽ có hai lần, và lần trăng tròn thứ hai được gọi là Trăng xanh”, ông Brown nói, đồng thời cho biết hiện tượng diễn ra vào ngày rằm tháng Tư này thuộc loại trăng xanh đó.

Một dạng khác được gọi là “Trăng xanh theo mùa”.

Trong trường hợp này, thuật ngữ dùng để chỉ lần trăng tròn “thừa” xuất hiện trong một mùa thiên văn – khoảng thời gian giữa một điểm chí và một điểm phân, hoặc giữa một điểm phân và một điểm chí.

“Trong khoảng ba tháng đó, thông thường sẽ có ba lần trăng tròn, nhưng đôi khi lại có bốn lần”, ông Brown giải thích. “Và vì một lý do nào đó, lần thứ ba được gọi là trăng xanh.”

Trăng siêu nhỏ là gì?

Khái niệm này liên quan đến kích thước biểu kiến của Mặt Trăng khi quan sát từ Trái Đất.

“Mặt Trăng không phải lúc nào cũng ở cùng một khoảng cách so với Trái Đất. Quỹ đạo của nó có dạng hình elip”, ông Brown cho biết.

“Nếu trăng tròn xuất hiện khi Mặt Trăng ở gần điểm gần Trái Đất nhất, chúng ta gọi đó là siêu trăng (supermoon). Còn nếu nó xuất hiện khi Mặt Trăng ở gần điểm xa Trái Đất nhất, chúng ta gọi đó là trăng siêu nhỏ (micromoon)”.

Dù tên gọi có thể khiến nhiều người nghĩ Mặt Trăng sẽ trông cực kỳ nhỏ bé trên bầu trời, thực tế không phải vậy.

Ông Brown cho biết trăng siêu nhỏ chỉ nhỏ hơn khoảng 14% so với siêu trăng và nhỏ hơn khoảng 6% so với một lần trăng tròn thông thường.

Trăng xanh siêu nhỏ hiếm đến mức nào?

"Trăng xanh" xuất hiện khoảng vài năm một lần, trong khi "Trăng siêu nhỏ" xảy ra hai hoặc ba lần mỗi năm.

Theo Tiến sĩ Brown, điều đó đồng nghĩa hiện tượng “Trăng xanh siêu nhỏ” chỉ xuất hiện khoảng vài thập kỷ mới có một lần.

Tuy nhiên, chúng không xảy ra theo chu kỳ đều đặn. Có khi hai hiện tượng diễn ra gần nhau hơn, cũng có khi cách xa nhau hơn.

Ngoài ra, ông Brown cho biết sự khác biệt về múi giờ và Đường đổi ngày quốc tế có thể khiến các khu vực khác nhau trên thế giới không thống nhất về việc một lần trăng tròn có được xem là trăng xanh hay không.

Dựa trên cùng định nghĩa được áp dụng cho hiện tượng sắp diễn ra, Brown cho biết lần xuất hiện tiếp theo tại Anh có thể là vào năm 2066. Tuy nhiên, một số nơi khác trên thế giới, bao gồm Mỹ, sẽ chứng kiến hiện tượng này sớm hơn, vào năm 2053.

Mặt Trăng có thực sự mang màu xanh?

Câu trả lời là không. Tuy nhiên, có một hiện tượng khác không liên quan có thể khiến Mặt Trăng trông như có màu xanh.

Theo ông Brown, điều này có thể xảy ra khi xuất hiện các vụ cháy rừng lớn hoặc phun trào núi lửa mạnh.

“Khi đó bụi trong khí quyển có thể tạo ra hiệu ứng tán xạ ánh sáng khiến Mặt Trăng mang sắc xanh nhạt”, ông nói.

Thời điểm tốt nhất để quan sát "trăng xanh siêu nhỏ" là khi nào?

Thời điểm chính xác của kỳ trăng tròn vào ngày 31/5 là 9 giờ 45 sáng theo giờ BST (giờ mùa hè Vương quốc Anh), tức là 15 giờ 45 phút cùng ngày theo giờ Việt Nam.

Tại Anh, thời điểm đó Mặt Trăng đã lặn từ lâu.

Tuy nhiên, ông Brown cho biết: “Nó sẽ gần như không thể phân biệt được với trạng thái trăng tròn trong suốt đêm hôm trước và gần như cả đêm hôm sau nữa.”

Nói cách khác, để có góc quan sát đẹp, người yêu thiên văn nên ngắm trăng vào tối thứ Bảy, 30/5 hoặc tối Chủ nhật, 31/5.

Tại Bắc bán cầu, theo Tiến sĩ Brown, Mặt Trăng sẽ nằm tương đối thấp trên bầu trời trong suốt đêm, trong khi ở Nam bán cầu, Mặt Trăng sẽ xuất hiện ở vị trí rất cao.

Hiện tượng này liệu có liên quan đến thành ngữ “Once in a blue moon” (nghĩa là "rất hiếm khi (xảy ra việc gì) ?

Rất khó để khẳng định sự liên quan. “Đúng là Trăng xanh tương đối hiếm, nhưng xuất hiện vài năm một lần thì cũng không phải quá hiếm”, ông Brown nói.

Ông cho rằng thành ngữ này có thể bắt nguồn từ hiện tượng hiếm hơn nhiều, khi Mặt Trăng thực sự mang sắc xanh do khói hoặc tro bụi trong khí quyển gây ra.