Trao quyền bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư: Làm sao để 'buông' mà không 'rối'?

Hội đồng Giáo sư Nhà nước là cơ quan có nhiệm vụ, vai trò như trọng tài đề cử, xem xét, thông qua danh sách đề cử, hủy bỏ công nhận chức danh GS, PGS của Việt Nam

Hơn 1 thập kỷ loay hoay

Trong lịch sử giáo dục đại học Việt Nam, ý tưởng giao quyền công nhận chức danh GS, PGS cho các trường đại học đã có một hành trình thai nghén và đấu tranh không hề ngắn. Năm 2010, khi Luật Giáo dục Đại học bắt đầu được đưa ra thảo luận để chuẩn bị ban hành (năm 2012), những tiếng vang đầu tiên về việc "trả quyền phong học hàm về cho cơ sở" đã xuất hiện. Thời điểm đó, nhiều chuyên gia tâm huyết đã thẳng thắn chỉ ra rằng mô hình Hội đồng Giáo sư Nhà nước (HĐGSNN) xét duyệt tập trung là một mô hình mang tính hành chính hóa cao, không còn phù hợp với xu thế hội nhập quốc tế.

Đến giai đoạn 2017 - 2018, khi dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục Đại học (Luật số 34/2018/QH14) được đưa ra nghị trường, đề xuất này lại được đưa ra. Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam cùng lãnh đạo nhiều trường đại học tự chủ tiên phong như Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TPHCM, Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Kinh tế Quốc dân… đã có kiến nghị cần có lộ trình rõ ràng để chuyển giao quyền lực học thuật này.

Tuy nhiên, kết quả cuối cùng của Luật sửa đổi năm 2018 vẫn là một giải pháp mang tính dung hòa: "Cơ sở giáo dục đại học bổ nhiệm chức danh GS, PGS…" nhưng vẫn phải dựa trên cơ sở kết quả xét công nhận đạt tiêu chuẩn của HĐGSNN. Về bản chất, các trường vẫn chỉ đóng vai trò là nơi "ký quyết định bổ nhiệm" trên một danh sách đã được đưa sẵn từ cấp Trung ương.

Nhiều chuyên gia cho rằng, sự loay hoay này xuất phát từ một nỗi sợ đó là sợ "buông" thì sẽ loạn. Nỗi lo ngại về việc các trường chạy theo số lượng, hạ thấp tiêu chuẩn để "lạm phát" giáo sư hay câu chuyện cục bộ địa phương đã khiến chiếc phanh cơ chế liên tục được siết lại.

Nhưng sau 10 năm thực hiện tự chủ đại học, khi năng lực quản trị và nội lực khoa học của các cơ sở giáo dục đã thay đổi vượt bậc thì câu hỏi "Đến bao giờ mới chịu giao quyền?" lại một lần nữa được đặt ra.

Đề xuất thay đổi toàn diện quy trình bổ nhiệm

TS Vũ Minh Đức, Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục (Bộ GD-ĐT) cho biết, hiện nay, việc xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư được thực hiện qua 3 cấp. Đầu tiên, các trường đại học thành lập hội đồng giáo sư cơ sở để xem xét hồ sơ, đánh giá năng lực và lựa chọn những ứng viên đủ điều kiện. Sau đó, hồ sơ được chuyển lên Hội đồng Giáo sư ngành hoặc liên ngành để tiếp tục thẩm định chuyên môn. Cuối cùng, Hội đồng Giáo sư Nhà nước xem xét và công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh GS, PGS.

Theo TS Vũ Minh Đức, định hướng đổi mới lần này sẽ thay đổi căn bản cách tiếp cận. Thay vì mô hình xét duyệt nhiều tầng nấc, Bộ GD-ĐT dự kiến phân cấp mạnh mẽ cho các cơ sở giáo dục đại học, gắn quyền tự chủ với trách nhiệm giải trình, đồng thời đề cao vai trò của người đứng đầu nhà trường. Theo đó, Bộ sẽ ban hành khung tiêu chuẩn chung, còn các trường đại học sẽ chịu trách nhiệm toàn bộ quá trình xét chọn và bổ nhiệm GS, PGS.

Các cơ sở giáo dục đại học sẽ chủ động thành lập hội đồng xét chọn, tổ chức phản biện khoa học và trực tiếp ký quyết định bổ nhiệm căn cứ trên nhu cầu vị trí việc làm thực tế của đơn vị. "Bộ GD-ĐT dự kiến không can thiệp sâu vào khâu đánh giá chuyên môn hay trực tiếp phê duyệt, rà soát lại từng hồ sơ của các trường. Thay vào đó, Bộ sẽ đóng vai trò giám sát quy trình xét bổ nhiệm nhằm kiểm tra tính chính xác, minh bạch, việc tuân thủ quy phạm pháp luật của nhà trường và giải quyết các phản ánh, khiếu nại nếu có", TS Vũ Minh Đức cho biết.

Theo định hướng mới, Bộ GD-ĐT sẽ không quy định cứng toàn bộ tiêu chuẩn chi tiết mà chỉ ban hành khung tiêu chí chung, tập trung vào ba nhóm năng lực cốt lõi. Thứ nhất là năng lực giảng dạy, phản ánh khả năng truyền đạt kiến thức, đào tạo và hướng dẫn người học. Thứ hai là uy tín khoa học, thể hiện thông qua thành tựu nghiên cứu, công bố khoa học và những đóng góp đối với cộng đồng học thuật. Thứ ba là khả năng thu hút nguồn lực phục vụ nghiên cứu, bao gồm năng lực huy động các dự án nghiên cứu, hợp tác khoa học và phát triển các chương trình nghiên cứu có giá trị.

Trên cơ sở khung tiêu chuẩn này, các trường đại học sẽ được quyền xây dựng các quy định cụ thể phù hợp với đặc thù đào tạo, chiến lược phát triển và yêu cầu của từng ngành. Tuy nhiên, TS Vũ Minh Đức nhấn mạnh, các tiêu chuẩn nội bộ không được thấp hơn quy định chung của Bộ GD-ĐT. Điều này nhằm vừa tạo không gian cho tự chủ đại học, vừa bảo đảm sự thống nhất về chất lượng trong toàn hệ thống.

TS Vũ Minh Đức, Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục (Bộ GD-ĐT).

Một điểm thay đổi đáng chú ý là việc bổ nhiệm GS, PGS sẽ được gắn trực tiếp với nhu cầu sử dụng nhân lực và vị trí việc làm của từng cơ sở đào tạo. Theo TS Vũ Minh Đức, đây là nguyên tắc nền tảng đầu tiên trong quá trình xây dựng quy định mới. Việc bổ nhiệm sẽ không còn mang nặng ý nghĩa tôn vinh như trước mà hướng tới mô hình gắn với trách nhiệm công việc, hiệu quả hoạt động và yêu cầu phát triển của từng trường.

Cùng với đó là nguyên tắc cạnh tranh bình đẳng, không phân biệt đối xử. Tất cả ứng viên, dù đang công tác trong hay ngoài trường, đều được đánh giá trên cùng một hệ thống tiêu chí định lượng công khai. Nguyên tắc tiếp theo là tự chủ gắn với giám sát và chuyển đổi số. Theo đó, toàn bộ quy trình xét bổ nhiệm dự kiến sẽ được số hóa nhằm tăng tính minh bạch, dễ dàng kiểm tra, lưu trữ và truy xuất thông tin. Quyền tự chủ của nhà trường được mở rộng nhưng đồng thời trách nhiệm giải trình của người đứng đầu cũng sẽ cao hơn.

Một trong những điểm nổi bật theo định hướng là nâng cao tiêu chuẩn học thuật theo hướng hội nhập quốc tế. Theo TS Vũ Minh Đức, ứng viên GS, PGS dự kiến phải có công bố khoa học quốc tế thuộc các cơ sở dữ liệu uy tín. Ngoài ra, tiêu chuẩn ngoại ngữ chuyên môn bằng tiếng Anh cũng sẽ được đưa vào quy trình xét bổ nhiệm. Ứng viên sẽ phải trình bày báo cáo tóm tắt bằng tiếng Anh về các thành tựu nghiên cứu, kết quả đào tạo và định hướng phát triển khoa học trước Hội đồng xét bổ nhiệm.

Không chỉ đánh giá hồ sơ, Hội đồng còn trực tiếp xem xét ứng viên thông qua ba nhóm tiêu chí. Đó là năng lực chuyên môn và uy tín khoa học; năng lực sư phạm, phương pháp truyền đạt và kỹ năng trình bày vấn đề khoa học; đồng thời đánh giá bản lĩnh khoa học, tư duy phản biện và khả năng giải trình trước những câu hỏi chất vấn.

Song song với việc tăng quyền tự chủ là việc siết chặt kỷ luật học thuật. TS Vũ Minh Đức cho biết, liêm chính khoa học sẽ trở thành một nội dung độc lập trong quy định mới, đi kèm hệ thống chế tài nghiêm khắc. Các hành vi như đạo văn, gian lận học thuật, mua bán bài báo khoa học, trục lợi trong công bố quốc tế hoặc kê khai thành tích không trung thực sẽ bị xử lý mạnh tay.

Ứng viên vi phạm không chỉ bị hủy kết quả xét bổ nhiệm và thu hồi quyết định đã ban hành mà còn có thể bị cấm đăng ký xét bổ nhiệm trong thời gian từ 3 đến 5 năm. Đối với các trường hợp vi phạm nghiêm trọng, hình thức xử lý cao nhất có thể là cấm vĩnh viễn tham gia xét bổ nhiệm chức danh GS, PGS.

Đáng chú ý, trách nhiệm sẽ không chỉ dừng lại ở cá nhân ứng viên. Người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học cùng các thành viên Hội đồng xét bổ nhiệm cũng phải chịu trách nhiệm cá nhân cả về danh dự và pháp lý đối với từng lá phiếu, từng quyết định chuyên môn mà mình đưa ra.

Bà Trịnh Thị Tú Anh, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng.

Uy tín giáo sư không nằm ở con dấu, mà ở thương hiệu của trường đại học

Bà Trịnh Thị Tú Anh, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng, đánh giá, hiện nay việc công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh GS, PGS ở Việt Nam vẫn được thực hiện theo cơ chế thống nhất ở cấp quốc gia. Mô hình này đã góp phần bảo đảm sự thống nhất về tiêu chuẩn trong nhiều năm qua.

Tuy nhiên, trong bối cảnh các trường đại học ngày càng được trao quyền tự chủ, việc từng bước giao quyền bổ nhiệm GS, PGS cho chính các cơ sở giáo dục đại học được xem là xu hướng phù hợp với quá trình đổi mới quản trị đại học. Đây cũng là mô hình đang được nhiều nền giáo dục tiên tiến áp dụng.

Theo bà Tú Anh, đây chính là điểm cần được nhìn nhận đầy đủ khi Việt Nam cân nhắc cải cách. "Tự chủ" không đồng nghĩa với "buông lỏng quản lý". Nếu thiếu các điều kiện bảo đảm chất lượng, việc trao quyền quá nhanh có thể tạo ra nhiều hệ lụy hơn là lợi ích. Vì vậy, lộ trình phù hợp không nên là triển khai đại trà mà cần thực hiện từng bước, có điều kiện. Chỉ những cơ sở giáo dục đại học đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về kiểm định chất lượng, năng lực nghiên cứu khoa học, quản trị đại học và tính minh bạch mới nên được trao quyền bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư. Những trường chưa đáp ứng yêu cầu vẫn cần tiếp tục thực hiện theo cơ chế hiện hành.

Lãnh đạo một trường đại học nhận định, việc duy trì một hội đồng cấp quốc gia để áp một bộ tiêu chí cứng cho tất cả các trường từ đa ngành, chuyên ngành, từ trường nghiên cứu đến trường ứng dụng là một sự bất hợp lý lớn. Một trường đại học định hướng nghiên cứu đỉnh cao không thể dùng chung một thước đo về số lượng bài báo quốc tế với một trường đại học địa phương định hướng ứng dụng thực hành.

Vị này nêu quan điểm, uy tín của chức danh GS, PGS không nằm ở con dấu của HĐGSNN, mà nằm ở thương hiệu của ngôi trường phong học hàm đó. Nếu Harvard, Stanford hay Oxford tự phong giáo sư và cả thế giới công nhận thì tại sao các đại học hàng đầu Việt Nam không thể làm điều đó?

Nếu một trường tự phong bừa bãi những giáo sư kém chất lượng, chính thị trường lao động và cộng đồng khoa học sẽ tẩy chay họ. Bản thân các trường khi được giao quyền tự phong sẽ phải giữ gìn uy tín của mình, bởi đó là sinh mệnh, là thương hiệu để họ thu hút người học và đối tác quốc tế.

"Khi chúng ta giao quyền cho trường tự phong, mỗi trường sẽ tự xây dựng tiêu chuẩn phù hợp với sứ mạng và chiến lược phát triển của mình. Trường muốn khẳng định đẳng cấp quốc tế sẽ tự nâng tiêu chuẩn cao hơn cả chuẩn nhà nước; trường ứng dụng sẽ đề cao các sáng chế, chuyển giao công nghệ. Đó mới là tự chủ thực chất", vị này cho biết.

Trường Đại học Y Hà Nội công bố quyết định bổ nhiệm chức danh GS, PGS năm 2025.

Cần cơ chế hậu kiểm hiệu quả

Cũng theo bà Tú Anh, nếu trao quyền bổ nhiệm GS, PGS cho các trường thì cần thiết lập những điều kiện tiên quyết rất chặt chẽ. Điều kiện đầu tiên là năng lực quản trị đại học. Hội đồng chức danh giáo sư của mỗi trường phải hoạt động thực sự độc lập, có sự tham gia của các chuyên gia ngoài trường nhằm hạn chế tối đa xung đột lợi ích.

Điều kiện thứ hai là năng lực nghiên cứu khoa học. Theo đó, chất lượng nghiên cứu cần được đánh giá thông qua các chỉ số khách quan như số lượng và chất lượng công bố quốc tế, kết quả chuyển giao công nghệ, bằng sáng chế, khả năng thu hút các dự án nghiên cứu, đào tạo nghiên cứu sinh cũng như những đóng góp thực chất cho sự phát triển của khoa học. "Một trường đại học chỉ thực sự có đủ năng lực bổ nhiệm giáo sư khi chính môi trường học thuật của trường đó đạt trình độ cao", vị chuyên gia nhìn nhận.

Điều kiện tiếp theo là kiểm định chất lượng. Các trường cần đạt kiểm định chất lượng trong nước và quốc tế ở mức cao, đồng thời xây dựng hệ thống bảo đảm chất lượng nội bộ theo chuẩn quốc tế. Đặc biệt, yếu tố được nhấn mạnh nhiều nhất là tính minh bạch. Theo chuyên gia, toàn bộ hồ sơ ứng viên, tiêu chí đánh giá, kết quả bỏ phiếu, ý kiến phản biện khoa học cũng như quyết định bổ nhiệm cần được công khai để cộng đồng học thuật có thể giám sát.

Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế xử lý nghiêm nếu phát hiện bổ nhiệm không đúng tiêu chuẩn. Không chỉ thu hồi quyết định bổ nhiệm, các tập thể và cá nhân liên quan cũng phải chịu trách nhiệm tương xứng nhằm tạo tính răn đe.

Một trong những băn khoăn lớn nhất khi trao quyền cho các trường là liệu có xảy ra tình trạng mỗi nơi áp dụng một tiêu chuẩn khác nhau, dẫn tới "loạn" học hàm. Bà Tú Anh cho rằng, điều quan trọng không phải mọi trường đều sử dụng cùng một bộ tiêu chí chi tiết, mà là phải có một chuẩn tối thiểu thống nhất ở cấp quốc gia.

Theo đó, Nhà nước cần quy định khung tiêu chuẩn nền tảng về năng lực nghiên cứu, giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu sinh, đạo đức học thuật và những đóng góp đối với cộng đồng khoa học. Đây sẽ là "mức sàn" bắt buộc mà mọi cơ sở giáo dục đại học đều phải tuân thủ. Trên nền tảng đó, từng trường có thể xây dựng các tiêu chí cao hơn phù hợp với định hướng phát triển và mục tiêu chiến lược riêng.

Đồng thời, vị chuyên gia cho rằng cần chuyển mạnh từ cơ chế "tiền kiểm" sang "hậu kiểm". Thay vì kiểm soát quá nhiều trước khi bổ nhiệm, cơ quan quản lý cần tăng cường giám sát sau khi các trường thực hiện quyền tự chủ.

Chuyên gia cho rằng cần có cơ chế hậu kiểm để chống việc bổ nhiệm GS, PGS sai chuẩn.

Bộ GD-ĐT hoặc một tổ chức kiểm định độc lập nên định kỳ thanh tra, đánh giá ngẫu nhiên các hồ sơ bổ nhiệm; công bố công khai tỷ lệ đạt chuẩn của từng trường và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về GS, PGS để xã hội cùng giám sát. Nếu phát hiện trường bổ nhiệm sai quy định hoặc có dấu hiệu "lạm phát học hàm", cần áp dụng các chế tài đủ mạnh như đình chỉ quyền bổ nhiệm trong một thời gian, thu hồi quyết định đã ban hành và xử lý trách nhiệm người đứng đầu.

Tuy nhiên, chuyên gia cũng cảnh báo rằng nếu thiếu cơ chế giám sát hiệu quả thì nguy cơ "lạm phát học hàm", hạ chuẩn, cục bộ địa phương hoặc xung đột lợi ích hoàn toàn có thể xảy ra.

Một khi uy tín của học hàm giáo sư, phó giáo sư bị suy giảm thì hậu quả sẽ không chỉ dừng lại ở danh hiệu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học và niềm tin của xã hội đối với giáo dục đại học.

Theo chuyên gia, thành công của cải cách này phụ thuộc vào việc xây dựng đồng thời 3 trụ cột: tự chủ thực chất, trách nhiệm giải trình đầy đủ và kiểm định độc lập, minh bạch. Chỉ khi 3 yếu tố này được bảo đảm song hành, việc trao quyền bổ nhiệm GS, PGS cho các trường đại học mới thực sự trở thành động lực nâng cao chất lượng nguồn nhân lực khoa học, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và gia tăng sức cạnh tranh của các trường đại học Việt Nam trong khu vực cũng như trên trường quốc tế.