Trekking: Khi trải nghiệm phải đi kèm kiểm soát

Việc ban hành TCVN 14602:2026 lần đầu thiết lập khung tiêu chuẩn cho hoạt động hiking và trekking tại Việt Nam, trong bối cảnh tai nạn liên tiếp xảy ra ở các điểm leo núi. Khi tiêu chuẩn bắt đầu được áp dụng, câu hỏi đặt ra không chỉ là kiểm soát rủi ro, mà còn là cách thị trường du lịch mạo hiểm sẽ thay đổi.

Tai nạn không còn là rủi ro cá biệt

Đầu tháng 3, một vụ tai nạn xảy ra tại khu vực trụ số 98, tuyến Cột Điện, thuộc Khu du lịch quốc gia núi Bà Đen (Tây Ninh). Nạn nhân trượt chân trên địa hình đá dốc, bị đa chấn thương và gãy xương đòn khi đang leo núi.

Lực lượng cứu hộ phải tiếp cận hiện trường, sơ cứu và đưa nạn nhân xuống núi trong điều kiện địa hình phức tạp. Sự việc diễn ra trong bối cảnh lượng khách đến khu vực này tăng mạnh sau Tết Nguyên đán.

Trekking núi Bà Đen. Ảnh: Sơn Tùng.

Trước đó, một trường hợp tử vong được ghi nhận tại Vườn quốc gia Chư Yang Sin (Đắk Lắk), khi một du khách trượt chân rơi xuống suối và bị nước cuốn. Khu vực không có sóng điện thoại khiến việc báo tin chậm trễ, gây khó khăn cho công tác cứu hộ.

Hai sự cố cho thấy một điểm chung: hoạt động trekking tự phát, thiếu chuẩn bị kỹ năng và không có cơ chế kiểm soát an toàn phù hợp. Đây không còn là những rủi ro cá biệt, mà đang trở thành vấn đề lặp lại tại nhiều điểm đến.

Thị trường phát triển nhanh, nhưng thiếu chuẩn chung

Trong vài năm gần đây, trekking và hiking dần trở thành một trong những xu hướng du lịch trải nghiệm được ưa chuộng. Từ các khu du lịch như núi Bà Đen, Tà Năng đến các vườn quốc gia, lượng người tham gia tăng nhanh, đặc biệt ở nhóm khách trẻ.

Tuy nhiên, sự tăng trưởng này diễn ra trong bối cảnh thiếu một khung tiêu chuẩn thống nhất. Phần lớn các nhóm trekking được tổ chức tự phát, không thông qua đơn vị chuyên nghiệp. Người tham gia chủ yếu dựa vào kinh nghiệm cá nhân hoặc thông tin truyền miệng, trong khi các yếu tố quan trọng như phân loại độ khó, cảnh báo rủi ro hay kiểm soát số lượng người tham gia chưa được thiết lập rõ ràng.

Sự thiếu vắng chuẩn chung khiến rủi ro bị “đẩy” về phía người tham gia. Khi xảy ra sự cố, việc xác định trách nhiệm cũng trở nên phức tạp, đặc biệt tại các khu vực ngoài phạm vi quản lý trực tiếp của doanh nghiệp du lịch.

Tiêu chuẩn mới: chuyển từ khuyến nghị sang quản lý

TCVN 14602:2026 được ban hành trong bối cảnh đó, với mục tiêu thiết lập các yêu cầu cụ thể đối với hoạt động hiking và trekking.

Theo tiêu chuẩn này, các tuyến hành trình cần được phân loại rõ theo mức độ khó, kèm theo đánh giá rủi ro và điều kiện địa hình. Đơn vị tổ chức phải cung cấp thông tin đầy đủ về nguy cơ, điều kiện thời tiết và yêu cầu kỹ năng đối với người tham gia.

Đáng chú ý, tiêu chuẩn không chỉ dừng ở khuyến nghị mà đặt ra yêu cầu kiểm soát trong toàn bộ quá trình vận hành. Các yếu tố như số lượng người tham gia, phương án cứu hộ, trang thiết bị và năng lực trưởng nhóm đều cần được xác định trước khi tổ chức hành trình.

Cách tiếp cận này cho thấy một sự chuyển dịch từ “trải nghiệm tự do” sang “trải nghiệm có kiểm soát”, trong đó an toàn được đặt làm tiêu chí cốt lõi.

Doanh nghiệp và điểm đến buộc phải thay đổi

Việc áp dụng tiêu chuẩn mới sẽ tạo ra những thay đổi đáng kể đối với cả đơn vị tổ chức và điểm đến.

Ở phía doanh nghiệp, hoạt động trekking không còn dừng ở mô hình linh hoạt, chi phí thấp mà phải chuyển sang vận hành có kiểm soát. Các yêu cầu về kiểm tra thiết bị, đào tạo trưởng nhóm, xây dựng kế hoạch an toàn và phương án xử lý sự cố trở thành điều kiện bắt buộc. Điều này có thể làm tăng chi phí, nhưng đồng thời thiết lập một mặt bằng chất lượng rõ ràng hơn trên thị trường.

Ở phía điểm đến, tiêu chuẩn đặt ra yêu cầu kiểm soát sức chứa và điều kiện khai thác. Với những khu vực có lượng khách tăng nhanh như núi Bà Đen, việc phân luồng, giới hạn số lượng người tham gia hoặc thiết lập các tuyến leo núi chính thức nhiều khả năng sẽ được áp dụng. Một số hình thức tiếp cận tự do vì vậy sẽ bị thu hẹp, đổi lại là môi trường hoạt động an toàn và có tổ chức hơn.

Thị trường sẽ được tái định hình

Trong ngắn hạn, thị trường trekking khó có thể đồng loạt tuân thủ tiêu chuẩn. Một phần hoạt động tự tổ chức vẫn sẽ tồn tại, đặc biệt ở nhóm người có kinh nghiệm.

Tuy nhiên, sau các sự cố gần đây, nhu cầu đối với các sản phẩm trekking có kiểm soát an toàn dự kiến sẽ gia tăng, nhất là ở nhóm khách mới. Điều này có thể dẫn đến sự phân hóa rõ rệt giữa trekking chuyên nghiệp, được tổ chức bài bản và trekking tự phát với mức độ rủi ro cao hơn.

Về dài hạn, TCVN 14602:2026 có thể đóng vai trò như một “bộ lọc” thị trường, thúc đẩy quá trình chuyên nghiệp hóa trong du lịch mạo hiểm. Những đơn vị đáp ứng tiêu chuẩn sẽ có lợi thế cạnh tranh, trong khi các hoạt động thiếu kiểm soát dần bị thu hẹp.

Các vụ tai nạn gần đây cho thấy ranh giới giữa trải nghiệm và rủi ro là rất mong manh. Khi tiêu chuẩn đã được ban hành, vấn đề không còn là có cần hay không, mà là cách triển khai và giám sát. Đây sẽ là yếu tố quyết định liệu thị trường bị thu hẹp hay được tái định hình theo hướng an toàn và bền vững hơn.

Tiêu chuẩn quốc gia về trekking lần đầu được ban hành

TCVN 14602:2026 – ISO 3021:2023 về Du lịch mạo hiểm – Hoạt động đi bộ đường dài và đi bộ đường dài mạo hiểm vừa được công bố theo Quyết định số 1166/QĐ-BKHCN ngày 11/2/2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ, trên cơ sở đề nghị của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia.

Tiêu chuẩn này quy định các yêu cầu đối với hoạt động hiking và trekking được cung cấp như một sản phẩm du lịch, tập trung vào an toàn của người tham gia, trưởng nhóm và nhân sự liên quan.

Các nội dung chính:

Phân loại lộ trình:Tuyến trekking phải được đánh giá và phân loại theo mức độ khó, điều kiện địa hình và rủi ro.

Yêu cầu an toàn:Đơn vị tổ chức phải thông báo rõ các nguy cơ, theo dõi thời tiết và xây dựng phương án xử lý sự cố trước khi khởi hành.

Năng lực trưởng nhóm:Trưởng đoàn phải đáp ứng tiêu chuẩn chuyên môn, được đào tạo và có hồ sơ theo dõi năng lực.

Kiểm soát thiết bị và vận hành:Trang thiết bị phải được kiểm tra trước hoạt động; toàn bộ quy trình tổ chức cần có kế hoạch và được ghi nhận.

Giới hạn số lượng người tham gia:Căn cứ vào đặc điểm lộ trình và sức chứa điểm đến để xác định quy mô phù hợp.

Bảo vệ môi trường và sức khỏe:Yêu cầu tuân thủ quy định tại khu bảo tồn, giảm tác động môi trường và đảm bảo điều kiện vệ sinh, phòng ngừa rủi ro sức khỏe.

Phạm vi áp dụng

Tiêu chuẩn áp dụng cho hoạt động trekking/hiking được tổ chức như sản phẩm du lịch; không bao gồm các dịch vụ bổ trợ như vận chuyển, lưu trú, ăn uống hay giai đoạn thiết kế sản phẩm.

Thạch An