Trí tuệ nhân tạo (AI) vào trường học: Thầy và trò phải thay đổi ra sao?

AI - trợ thủ đắc lực hay người làm bài hộ?

Sinh viên Nguyễn Văn Dũng (Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội) thường sử dụng ChatGPT, Gemini để tra cứu, tổng hợp tài liệu, dịch văn bản tiếng Anh, tìm số liệu và hỗ trợ giải bài tập. Với các môn chuyên ngành Kỹ thuật, AI giúp Dũng tiết kiệm đáng kể thời gian tìm kiếm thông tin, xử lý công thức và xây dựng phương án giải bài tập.

“Có lúc tôi để AI làm bài thay khi không thích môn học hoặc không còn nhiều thời gian. Khi đó, mục tiêu chỉ là có đáp án để nộp, thay vì hiểu nội dung” – Dũng thừa nhận.

Theo Dũng, AI chỉ thực sự hữu ích khi người học biết kiểm tra kết quả, đối chiếu thông tin và tìm hiểu cách giải. AI có thể giúp cậu làm việc nhanh hơn, nhưng Dũng vẫn cần hiểu vì sao có kết quả đó và kiểm tra xem câu trả lời có chính xác hay không?

Dũng sử dụng AI để tra cứu, tổng hợp tài liệu, dịch văn bản tiếng Anh, tìm số liệu và hỗ trợ giải bài tập.

Cùng quan điểm với Dũng, em Nguyễn Linh Chi (Học sinh trường THPT Hoàng Cầu (phường Ô Chợ Dừa, Hà Nội) sử dụng AI để tìm tài liệu, tóm tắt bài học, học từ vựng tiếng Anh và tham khảo hướng giải những bài tập khó.

Linh Chi cho biết, em không để AI làm thay toàn bộ mà coi đây là công cụ gợi mở hướng tiếp cận, vì câu trả lời của AI đôi khi sai lệch về số liệu hoặc thông tin. Vậy nên, nữ sinh thường kiểm tra tính logic, đối chiếu với các nguồn khác hoặc trao đổi với bạn bè, thầy cô để hiểu rõ vấn đề.

“Việc dùng AI không làm em ít suy nghĩ đi, mà giúp em chủ động hơn. Khi có gợi ý hướng giải, em có thể tiếp tục tư duy để hoàn thành bài” - Linh Chi nói.

Linh Chi không để AI làm thay toàn bộ bài tập mà coi đây là công cụ gợi mở hướng tiếp cận.

Thực tế này cho thấy, hiệu quả sử dụng AI không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà còn ở cách người học tiếp cận. Nếu chỉ tìm đáp án để hoàn thành bài tập, học sinh có thể tiết kiệm thời gian trước mắt nhưng bỏ lỡ cơ hội rèn luyện tư duy và củng cố kiến thức.

Đổi mới cách dạy, cách đánh giá

Cô Nguyễn Thị Hương (Giáo viên trường THPT Đoàn Kết – Hai Bà Trưng, Hà Nội) cho biết, Chat GPT, Gemini hỗ trợ giáo viên rất nhiều trong khâu soạn giáo án, làm powerpoint bài giảng hay các thí nghiệm ảo.

Theo cô Hương, AI giúp giảm tải thời gian để xử lí công việc, tuy nhiên cũng không nên quá phụ thuộc và lạm dụng AI, vì nhiều phần kiến thức AI đưa ra chưa chính xác. Do đó, mỗi giáo viên cần trau dồi kiến thức để có thể vững chuyên môn và có thể phản biện được AI.

“AI chỉ là công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế được vai trò của giáo viên trong lớp học. Giáo dục theo chương trình mới lấy học sinh làm trung tâm; Giáo viên mang vai trò tổ chức, hướng dẫn và đồng hành cùng học sinh để người học phát triển tốt nhất những phẩm chất, năng lực của bản thân” – cô Hương khẳng định.

Cô Nguyễn Thị Hương cho rằng, không nên quá phụ thuộc và lạm dụng AI.

Từ thực tế giảng dạy AI cho học sinh tại Nemo12 (một nền tảng hỗ trợ học tập trực tuyến tại Việt Nam dành cho học sinh, phụ huynh và giáo viên), cô Đặng Tuyết Hồng nhận thấy, công nghệ đang chuyển việc học từ tiếp nhận kiến thức sang chủ động khám phá. Học sinh có thể nhờ AI giải thích khái niệm khó, gợi ý cách giải bài tập hoặc xây dựng sản phẩm học tập như website, chatbot và bài kiểm tra tương tác.

Tuy nhiên, nguy cơ lớn nhất là học sinh giao phó quá trình tư duy cho AI. Thay vì kiên trì tìm lời giải, nhiều em có xu hướng đưa ngay đề bài cho công cụ và yêu cầu giải hộ.

Theo cô Đặng Tuyết Hồng, không nên chỉ cấm đoán mà cần hướng dẫn học sinh sử dụng AI đúng cách. Thay vì hỏi “Giải hộ tôi bài này”, các em có thể yêu cầu AI đặt câu hỏi để làm rõ đề bài hoặc gợi ý những hướng giải khác nhau. Qua đó, học sinh vẫn phải tự suy luận, kiểm chứng và hoàn thiện câu trả lời.

Cô Đặng Tuyết Hồng nhận thấy, nguy cơ lớn nhất là học sinh giao phó quá trình tư duy cho AI.

Giáo viên cũng cần chuyển từ vai trò truyền đạt kiến thức sang hướng dẫn học sinh khám phá, đánh giá và vận dụng tri thức. Chẳng hạn, thay vì chỉ giao bài viết giới thiệu một di tích, giáo viên có thể yêu cầu học sinh sử dụng AI để nghiên cứu, kiểm chứng thông tin, xây dựng sản phẩm và giải thích lựa chọn của mình.

Cách đánh giá cũng cần thay đổi. Nếu chỉ chấm sản phẩm cuối cùng, giáo viên khó xác định đâu là năng lực thực chất của học sinh, đâu là nội dung do AI tạo ra. Vì vậy, cần chú trọng cả quá trình đặt câu hỏi, lựa chọn thông tin, giải thích lập luận và điều chỉnh khi mắc lỗi.

Theo cô Hồng, mục tiêu không phải đào tạo những học sinh dùng AI để làm mọi việc nhanh hơn, mà là giúp các em biết tự học, tư duy độc lập và tận dụng công nghệ để giải quyết những vấn đề mới.

Cần nguyên tắc sử dụng AI trong trường học

Để tránh những hệ lụy khó lường do AI với học sinh và cả giáo viên, chuyên gia giáo dục Bùi Khánh Nguyên cho rằng, không nên vội vàng đưa AI vào trường học khi chưa có chương trình hướng dẫn bài bản và chính sách sử dụng rõ ràng. Giáo dục cần giúp học sinh hiểu nguyên lý, cách vận hành và giới hạn của AI, thay vì chỉ tập trung khai thác lợi ích trước mắt.

“Nghĩa vụ của giáo dục là trang bị những kiến thức nền tảng hơn là ‘hớt váng’ những lợi ích trước mắt” – thầy Bùi Khánh Nguyên nhấn mạnh.

Theo vị chuyên gia này, việc sử dụng AI cần đi kèm các nguyên tắc về kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và trách nhiệm đối với sản phẩm do AI tạo ra. Bộ GD&ĐT cần sớm có định hướng chung, xác định rõ phạm vi sử dụng AI trong môi trường học thuật; đồng thời cập nhật quy định về đạo đức học thuật, chống đạo văn và bảo đảm tính công bằng trong thực hiện.

“Không thể cấm học sinh sử dụng AI, trong khi nhà trường lại dùng AI để chấm bài của học sinh?” – chuyên gia Bùi Khánh Nguyên đặt vấn đề.

Chuyên gia giáo dục Bùi Khánh Nguyên

Ở góc độ công nghệ, chuyên gia Đỗ Mạnh Cường (trú tại ngõ Quỳnh, Bạch Mai, Hà Nội) cho rằng, học sinh cần được hướng dẫn sử dụng AI để tìm kiếm ý tưởng, giải thích kiến thức và mở rộng hiểu biết, thay vì giao công cụ làm thay.

Đặc biệt, học sinh không nên tùy tiện cung cấp cho AI dữ liệu cá nhân, thông tin nhạy cảm như địa chỉ, số điện thoại, tài khoản, mật khẩu, hình ảnh giấy tờ, thông tin sức khỏe hoặc dữ liệu của người khác khi chưa được phép.

Theo anh Cường, năng lực AI không chỉ là biết sử dụng công cụ mà còn bao gồm khả năng đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, nhận diện nội dung do AI tạo ra, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tôn trọng bản quyền.

“Quan trọng nhất là giúp học sinh hình thành thói quen nghĩ trước khi hỏi AI, kiểm chứng sau khi nhận câu trả lời và không để AI thay thế tư duy của chính mình” - chuyên gia công nghệ thông tin Đỗ Mạnh Cường nhấn mạnh.