Trí tuệ nhân tạo có thể thành môn thi học sinh giỏi quốc gia

Học sinh Việt Nam còn nhiều tiềm năng về AI

Thành tích của Đội tuyển Việt Nam tại IOAI 2026 diễn ra trong bối cảnh cả nước đang triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

TS. Trần Quốc Long (thứ hai từ trái sang), Trưởng đoàn, khẳng định học sinh Việt Nam còn nhiều tiềm năng phát triển trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo.

Kết quả này không chỉ cho thấy năng lực tiếp cận các lĩnh vực công nghệ mới của học sinh Việt Nam, mà còn tạo thêm cơ sở thực tiễn cho việc phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh có năng khiếu về trí tuệ nhân tạo.

Theo Bộ GD&ĐT, việc đưa trí tuệ nhân tạo (AI) trở thành môn thi chính thức trong Kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia thời gian tới sẽ góp phần phát hiện, bồi dưỡng nguồn nhân lực có năng lực về AI, đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao của đất nước.

Định hướng này được Bộ GD&ĐT đưa ra sau khi đội tuyển Việt Nam giành 7 huy chương tại Olympic Trí tuệ nhân tạo quốc tế (IOAI) 2026, gồm hai huy chương vàng, một huy chương bạc và bốn huy chương đồng. Đây là lần đầu Bộ tổ chức tuyển chọn đội tuyển quốc gia tham dự kỳ thi, với 7 trong 8 thành viên giành huy chương.

Chia sẻ sau khi cùng đội tuyển trở về nước, TS Trần Quốc Long, Viện trưởng Viện Trí tuệ nhân tạo, Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, Trưởng đoàn Olympic Trí tuệ nhân tạo quốc tế của Việt Nam cho biết năm nay Bộ GD&ĐT tuyển chọn đội tuyển qua hai vòng.

Đề thi IOAI năm nay được các đoàn đánh giá khó và có tính sáng tạo cao. Thí sinh phải thực hiện các công đoạn của một sản phẩm trí tuệ nhân tạo, từ chuẩn bị dữ liệu, xây dựng mô hình đến kiểm thử, đồng thời vận dụng kiến thức từ cơ bản đến nâng cao và kỹ năng tối ưu hiệu năng mô hình.

Đáng chú ý, thứ hạng của học sinh trong quá trình tuyển chọn trong nước khá tương đồng với kết quả tại kỳ thi quốc tế. ông Long đánh giá đây là dấu hiệu cho thấy sự phù hợp giữa công tác tuyển chọn và năng lực thực tế của thí sinh khi bước vào sân chơi quốc tế.

"Đây mới chỉ là bước đầu", ông Long nhận định, cho rằng học sinh Việt Nam còn nhiều tiềm năng trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo. Khi AI từng bước được đưa vào hệ thống giáo dục, phong trào học tập, nghiên cứu được mở rộng sẽ tạo thêm cơ hội phát hiện những học sinh có năng lực, qua đó nâng cao chất lượng nguồn tuyển và hướng tới những thành tích cao hơn.

Ông Long cho rằng công tác tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh cần tiếp tục bám sát chuẩn quốc tế để lựa chọn, đào tạo những học sinh đủ năng lực cạnh tranh tại các kỳ thi lớn.

Nguyễn Viết Trung Nhân, học sinh Trường THPT chuyên Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, một trong hai học sinh Việt Nam giành huy chương vàng tại Olympic Trí tuệ nhân tạo quốc tế (IOAI) 2026, cho biết đề thi năm nay có nhiều điểm mới so với các kỳ thi trước, tập trung vào những chủ đề thực tiễn và xu hướng mới trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo.

Dù khá bất ngờ khi tiếp cận đề, Trung Nhân nhanh chóng nắm bắt yêu cầu và xử lý các bài toán. Em cho rằng thí sinh không chỉ cần kỹ năng lập trình AI mà còn phải có "tư duy AI" để lựa chọn phương án xử lý hiệu quả cho từng vấn đề.

Trung Nhân cho biết: "Em hạnh phúc khi vượt qua giới hạn của bản thân tại một sân chơi có tính cạnh tranh cao. Tuy nhiên, điều khiến em vui hơn là được đóng góp vào thành tích chung của đoàn Việt Nam".

Thời gian tới, Trung Nhân dự định tiếp tục theo đuổi lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, trau dồi kiến thức và kỹ năng để tiến xa hơn. "Mục tiêu của em là học tập thật tốt, sau đó tiếp tục cống hiến cho nền AI nước nhà, góp phần đưa công nghệ Việt Nam tiến lên trong tương lai", Trung Nhân nói.

Muốn học sinh giỏi AI, nhà giáo phải tiên phong

Cô Nguyễn Nguyệt Huệ, giáo viên Vật lý, Trường THPT Nguyễn Gia Thiều, Hà Nội cho rằng nếu AI được định hướng trở thành môn thi chính thức trong kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia, đây là hướng đi phù hợp với xu thế giáo dục hiện nay.

Từ thực tế giảng dạy tại Trường THPT Nguyễn Gia Thiều, cô Huệ nhận thấy nhà trường cơ bản có điều kiện tốt về cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên các môn học đáp ứng yêu cầu. Trường có hai phòng máy tính kết nối mạng, thiết bị tương đối hiện đại; học sinh được cập nhật những nội dung mới trong môn Tin học.

Tuy nhiên, nếu đặt vấn đề phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi AI, khó khăn lớn nhất hiện nay, theo cô Huệ, không nằm ở thiết bị mà ở con người.

"Một phòng máy hiện đại chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có giáo viên đủ năng lực để khai thác và hướng dẫn học sinh. AI là lĩnh vực thay đổi rất nhanh, vì vậy giáo viên không thể chỉ học một lần mà có thể sử dụng kiến thức đó trong nhiều năm. Giáo viên cần được đào tạo, cập nhật và thực hành liên tục", cô nói.

Trước khi yêu cầu các trường phổ thông phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi AI, cần có chương trình đào tạo, bồi dưỡng giáo viên bài bản. Giáo viên phải được trực tiếp trải nghiệm công nghệ, hiểu bản chất của AI và thành thạo các công cụ cần thiết. Khi có nền tảng, họ mới có thể phát hiện học sinh có năng khiếu và hướng dẫn các em đi sâu.

"Một vấn đề nữa cần xác định rõ là học AI và thi học sinh giỏi AI là hai việc khác nhau. Nếu chỉ dừng ở việc học sinh biết sử dụng ChatGPT hoặc một số công cụ AI, biết viết prompt hay tạo ra sản phẩm thì chưa đủ. Học sinh giỏi AI cần có tư duy logic, khả năng lập trình, xử lý dữ liệu, giải quyết vấn đề và đặc biệt là khả năng tự học, tự khám phá", cô Huệ nhấn mạnh.

Học sinh Việt Nam có nhiều tiềm năng trong lĩnh vực này. Điều quan trọng là tạo được môi trường học tập và đội ngũ giáo viên đủ năng lực để phát hiện, dẫn dắt và bồi dưỡng những tiềm năng đó. "Muốn có học sinh giỏi AI, trước hết phải có những người thầy đủ năng lực để dẫn dắt các em", cô Huệ nói.

Dưới góc độ giảng dạy môn Toán, cô Phan Thị Thanh Bình, giáo viên Trường THPT Việt Đức (Hà Nội) cho rằng, học sinh hiện nay đã có sự chuẩn bị nhất định để học AI ở mức độ chuyên sâu và tham gia kỳ thi học sinh giỏi AI.

Trước đây, Trường Việt Đức cũng đã thành lập câu lạc bộ dành cho học sinh yêu thích, đam mê AI, đồng thời cử giáo viên tham gia các khóa đào tạo để hướng dẫn học sinh. Nhà trường cũng từng bước chuẩn bị những trang thiết bị cơ bản, tạo điều kiện để các em học tập và tiếp cận AI một cách bài bản.

Song, hoạt động của câu lạc bộ chưa được duy trì thường xuyên do học sinh THPT phải dành nhiều thời gian cho việc chuẩn bị tuyển sinh đại học. Bên cạnh các kỳ thi, chứng chỉ quốc tế như SAT, IELTS, ACT, A-Level và các cuộc thi, các em còn phải bảo đảm kết quả học tập trên lớp, đồng thời đáp ứng tiêu chí riêng của từng trường. Vì vậy, việc sắp xếp thời gian tham gia câu lạc bộ gặp nhiều khó khăn.

Theo cô Bình, nhà trường mong muốn tiếp tục phát triển câu lạc bộ AI, song trong ba năm THPT, áp lực chuẩn bị cho tuyển sinh đại học khiến học sinh phải ưu tiên nhiều mục tiêu khác.

Để minh họa cho khả năng tiếp cận công nghệ từ sớm, cô Bình dẫn câu chuyện về người bạn Trần Hùng, CEO Got It tại Mỹ từ năm 2019, người đã tổ chức tuyển sinh và đào tạo học sinh về công nghệ từ cấp THCS.

Ông Trần Hùng chia sẻ trên Facebook rằng, một học sinh lớp 7 sau vài tháng làm việc đã có một học sinh lớp 6 làm thực tập sinh. Một trường hợp khác là học sinh 12 tuổi, lớp 6 Trường THCS Cổ Bi, được bố đưa từ Gia Lâm sang phỏng vấn. Học sinh này tự học tiếng Anh và Python, trả lời phỏng vấn bằng tiếng Anh và viết code về lập trình hướng đối tượng (OOP) trên bảng. Theo ông Hùng, năng lực của học sinh này được đánh giá cao hơn nhiều người đã tốt nghiệp đại học.

Từ những trường hợp trên, cô Bình nhận định học sinh hoàn toàn có thể tiếp cận AI và lập trình từ sớm nếu được định hướng đúng và có môi trường học tập phù hợp. Thực tế tại Trường THPT Việt Đức cũng cho thấy nhà trường đã bước đầu chuẩn bị điều kiện để học sinh làm quen, học tập và phát triển năng lực trong lĩnh vực này.