Trí tuệ nhân tạo đang tái định hình sức mạnh toàn cầu như thế nào?

AI thúc đẩy sự hình thành kỷ nguyên công nghiệp mới

Trong tiến trình lịch sử, mỗi cuộc cách mạng công nghiệp đều được thúc đẩy bởi một công nghệ nền tảng làm thay đổi toàn bộ quy trình sản xuất và diện mạo xã hội.

Nếu các cuộc cách mạng trước gắn với năng lượng và cơ khí, rồi đến công nghệ thông tin, thì hiện nay AI đang nổi lên như một công nghệ nền, tác động trên hầu hết lĩnh vực của đời sống. Báo cáo mới nhất của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) năm 2025, khẳng định AI hội tụ đầy đủ các đặc điểm của công nghệ nền tảng, như khả năng cải tiến liên tục, năng lực tạo ra các đổi mới thứ cấp trên nhiều lĩnh vực. Điều này cho thấy AI không chỉ nâng cao hiệu suất của từng lĩnh vực, mà còn có khả năng tái định hình toàn bộ hệ thống kinh tế - xã hội.

Ảnh minh họa: Microsoft Source

Tuy nhiên, AI chỉ thực sự trở thành động lực khi kết hợp với các công nghệ nền khác. Sức mạnh của AI hiện nay dựa trên sự phát triển đồng thời của dữ liệu lớn, điện toán đám mây, công nghệ bán dẫn và robot - tự động hóa. Sự kết hợp này tạo ra “hiệu ứng khuếch đại”, khi nhiều công nghệ cùng đạt đến giai đoạn trưởng thành và hỗ trợ lẫn nhau. Báo cáo quốc tế về an toàn AI năm 2026 nhấn mạnh năng lực của các hệ thống AI hiện đại phụ thuộc chặt chẽ vào hạ tầng tính toán, dữ liệu và năng lượng, thúc đẩy tốc độ mở rộng ứng dụng AI trong thực tiễn.

Đáng chú ý, AI đang chuyển từ vai trò công cụ sang vai trò tác nhân. Trước đây AI chủ yếu hỗ trợ con người dưới dạng trò chuyện tự động, thì hiện nay nhiều hệ thống có thể tự thực hiện chuỗi hành động phức tạp với mức độ tự chủ ngày càng cao. Xu hướng này phản ánh một bước chuyển mang tính nền tảng: AI bắt đầu gánh vác vai trò dưới dạng “lao động số”. Theo khảo sát chuyên gia do Viện Nghiên cứu RAND công bố năm 2026, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng AI có thể trở thành “công nghệ của thế kỷ”, tác động sâu rộng đến kinh tế và xã hội toàn cầu trong vài thập kỷ tới. Cuộc cách mạng công nghiệp do AI thúc đẩy, vì thế, không còn là dự báo, mà đang trở thành hiện thực.

AI đang tái định hình sức mạnh toàn cầu như thế nào?

Tái định nghĩa sức mạnh kinh tế.

AI đang thúc đẩy một sự chuyển dịch lớn trong nền kinh tế toàn cầu, từ mô hình dựa trên tài nguyên vật chất và lao động truyền thống sang mô hình dựa trên dữ liệu, thuật toán và năng lực tính toán. Nếu trong thế kỷ XX, sức mạnh kinh tế gắn với dầu mỏ, công nghiệp nặng và quy mô lao động, thì trong kỷ nguyên AI, lợi thế ngày càng nghiêng về các quốc gia và doanh nghiệp kiểm soát hạ tầng số và công nghệ lõi.

Một trong những tác động rõ nhất của AI là khả năng nâng cao năng suất theo cấp số nhân. AI không chỉ tự động hóa lao động chân tay, mà còn từng bước thay thế các hoạt động trí óc như phân tích, dự báo, thiết kế và ra quyết định. Nhà kinh tế Erik Brynjolfsson, trong cuộc trả lời phỏng vấn Công ty tư vấn chiến lược toàn cầu McKinsey & Company, cho rằng AI có thể tạo ra một “làn sóng tăng trưởng năng suất mới” tương tự điện và máy tính trong các giai đoạn trước. Điều này dẫn đến xu hướng mà nhiều học giả gọi là “kinh tế hậu lao động”, nơi giá trị gia tăng không còn phụ thuộc chủ yếu vào con người, mà vào khả năng vận hành các hệ thống thông minh.

Bên cạnh đó, các tập đoàn công nghệ đang nổi lên như những trung tâm quyền lực mới. Những công ty kiểm soát dữ liệu, nền tảng số và mô hình AI không chỉ chi phối thị trường, mà còn có ảnh hưởng ngày càng lớn đến chính sách và trật tự kinh tế toàn cầu. Nhà kinh tế Daron Acemoglu cảnh báo rằng nếu không được điều tiết hợp lý, AI có thể làm gia tăng bất bình đẳng, khi lợi ích tập trung vào một nhóm nhỏ các quốc gia và doanh nghiệp sở hữu công nghệ lõi.

Hệ quả là khoảng cách phát triển giữa các quốc gia có nguy cơ tiếp tục nới rộng. Những nước làm chủ công nghệ lõi sẽ củng cố vị thế dẫn đầu, trong khi nhiều quốc gia khác có thể rơi vào trạng thái phụ thuộc công nghệ. AI vì vậy không chỉ là động lực tăng trưởng, mà còn là yếu tố tái phân bố quyền lực kinh tế toàn cầu.

Thay đổi sức mạnh quân sự.

AI đang làm thay đổi sâu sắc bản chất của chiến tranh hiện đại, từ mô hình dựa trên hỏa lực và quy mô sang mô hình dựa trên tốc độ, dữ liệu và thuật toán. Trên thực tế, AI đã được tích hợp vào nhiều lĩnh vực quân sự, từ UAV và vũ khí tự động đến phân tích tình báo thời gian thực và tác chiến mạng. Các hệ thống này cho phép phát hiện mục tiêu nhanh hơn, ra quyết định chính xác hơn và triển khai tác chiến với độ trễ ít hơn.

Theo NATO ACT 2023, AI đang mở ra một hình thái “tác chiến nhận thức”, trong đó mục tiêu không chỉ là tiêu diệt lực lượng đối phương, mà còn kiểm soát nhận thức và hành vi của xã hội. Điều này làm mờ ranh giới giữa chiến tranh và hòa bình, giữa quân sự và dân sự.

Một đặc điểm nổi bật của chiến tranh dựa trên AI là tốc độ leo thang nhanh. Các hệ thống tự động có thể phản ứng gần như tức thì, làm giảm vai trò của con người trong quá trình ra quyết định. Chuyên gia quân sự về chiến tranh hiện đại Paul Scharre cho rằng, việc trao quyền quyết định cho máy móc có thể làm tăng nguy cơ xung đột ngoài ý muốn, khi các hệ thống tương tác với nhau mà thiếu sự kiểm soát chặt chẽ của con người (theo CNAS, 2025).

Xu hướng này làm suy yếu các cơ chế răn đe truyền thống, vốn dựa trên khả năng tính toán và kiểm soát của con người. Khi tốc độ chiến tranh vượt quá năng lực can thiệp của con người, nguy cơ hiểu nhầm, tính toán sai dẫn tới leo thang ngoài kiểm soát là khó tránh. AI vì vậy không chỉ nâng cao hiệu quả quân sự, mà còn làm thay đổi nền tảng ổn định chiến lược toàn cầu.

Tái cấu trúc quyền lực chính trị - xã hội.

AI đang làm thay đổi cách vận hành của nhà nước và xã hội, khi dữ liệu ngày càng trở thành công cụ quản trị trung tâm. Nhiều nước đã triển khai hệ thống phân tích dữ liệu lớn nhằm tối ưu hóa quản lý hành chính, dự báo chính sách và giám sát xã hội ở quy mô lớn, đặc biệt tại các thành phố đông dân cư. Điều này hình thành xu hướng “quản trị bằng thuật toán”, quá trình ra quyết định ngày càng phụ thuộc vào AI.

Tuy nhiên, đi cùng với những cơ hội lớn luôn kèm theo những rủi ro tiềm tàng. AI cho phép mở rộng các hệ thống giám sát với chi phí thấp, làm tăng lo ngại về quyền riêng tư và tự do cá nhân. Theo Freedom House, nhiều chính phủ đang sử dụng AI để tăng cường kiểm soát thông tin và giám sát xã hội trong không gian số (Freedom on the Net, 2024).

Ở cấp độ xã hội, AI cũng làm tăng nguy cơ thao túng thông tin. Công nghệ giả mạo hình ảnh, video, deepfake, các tài khoản tự động và hệ thống tạo nội dung bằng AI có thể được sử dụng để định hướng dư luận, gây nhiễu thông tin và làm suy giảm niềm tin xã hội. Chuyên gia Ben Nimmo cho rằng chiến tranh thông tin trong kỷ nguyên AI không còn dựa vào số lượng thông tin, mà dựa vào khả năng tạo ra nội dung thuyết phục và lan truyền với tốc độ cao.

Tác động sâu xa hơn là sự xói mòn niềm tin - nền tảng của mọi hệ thống chính trị. Khi thông tin ngày càng khó kiểm chứng, quyết định ngày càng phụ thuộc vào máy móc, năng lực nhận thức độc lập của con người cũng có nguy cơ ngày càng giảm. Đây không chỉ là thách thức công nghệ, mà còn là thách thức đối với cấu trúc xã hội và văn hóa chính trị hiện đại.

Cạnh tranh địa chính trị mới

AI đang trở thành một trong những lĩnh vực cạnh tranh chiến lược quan trọng nhất giữa các cường quốc. Cạnh tranh này không chỉ diễn ra ở cấp độ công nghệ, mà còn mở rộng sang kiểm soát chuỗi cung ứng, dữ liệu và các tiêu chuẩn toàn cầu. Hiện nay, Mỹ vẫn giữ lợi thế về công nghệ lõi như thiết kế chip, phần mềm và hệ sinh thái đổi mới, trong khi Trung Quốc có ưu thế về quy mô dữ liệu, năng lực sản xuất và tốc độ triển khai ứng dụng. Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (CSIS), cạnh tranh AI giữa Mỹ và Trung Quốc có thể định hình trật tự công nghệ toàn cầu trong nhiều thập kỷ tới.

Trước tình hình đó, nhiều quốc gia đang thúc đẩy chiến lược “chủ quyền công nghệ” nhằm giảm phụ thuộc vào các cường quốc. Tuy nhiên, như Henry Farrell, Giáo sư Đại học Johns Hopkins và Abraham Newman, Giáo sư Đại học Georgetown trong bài viết “Weaponized Interdependence: How Global Economic Networks Shape State Coercion” (tạm dịch: Vũ khí hóa sự phụ thuộc lẫn nhau: Cách các mạng lưới kinh tế toàn cầu trở thành công cụ gây sức ép chiến lược giữa các quốc gia) đăng trên tạp chí học thuật International Security, Vol. 44, nhận định, toàn cầu hóa hiện nay cho phép các quốc gia sử dụng sự phụ thuộc công nghệ và tài chính như một công cụ gây sức ép chiến lược. Điều này khiến cạnh tranh AI không chỉ là cuộc đua đổi mới, mà còn là cuộc cạnh tranh kiểm soát các “nút thắt” của nền kinh tế số toàn cầu.

Từ đó, bản đồ quyền lực thế giới đang dịch chuyển theo hướng phân cực hơn, với sự hình thành các khối công nghệ cạnh tranh và mức độ phụ thuộc lẫn nhau ngày càng sâu sắc. AI vì vậy không chỉ là công cụ cạnh tranh, mà đang trở thành nền tảng định hình trật tự quốc tế mới, khi quyền lực được quyết định bởi khả năng kiểm soát công nghệ, dữ liệu và hạ tầng số.