Trí tuệ nhân tạo tác động thế nào đến thị trường lao động?

Ảnh minh họa do AI tạo.

Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), AI đang tác động ngày càng sâu rộng đến thị trường lao động toàn cầu. Khoảng 9,6% việc làm do phụ nữ đảm nhiệm có nguy cơ bị AI làm thay đổi, cao gần gấp ba lần so với tỷ lệ 3,5% ở nam giới. Điều này phản ánh thực tế lao động nữ tập trung nhiều ở các công việc hành chính, văn phòng, thư ký, kế toán cơ bản, nhập liệu hay chăm sóc khách hàng - những lĩnh vực mà AI có thể xử lý với tốc độ và độ chính xác ngày càng cao.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là ILO không cho rằng AI sẽ tạo ra một làn sóng thất nghiệp quy mô lớn. Phần lớn việc làm sẽ được tái cấu trúc thay vì biến mất hoàn toàn. Con người sẽ dần rời khỏi những công việc mang tính lặp lại để chuyển sang các vị trí đòi hỏi tư duy phản biện, sáng tạo, khả năng phối hợp và ra quyết định - những năng lực mà AI khó có thể thay thế.

Làn sóng AI đang tác động rõ nét đến bốn nhóm ngành có tỷ lệ lao động nữ cao. Đầu tiên là khối hành chính, văn phòng và kế toán cơ bản, nơi các phần mềm AI đã có thể tự động xử lý hồ sơ, tổng hợp dữ liệu, lập báo cáo hay kiểm tra chứng từ chỉ trong vài phút.

Tiếp đến là lĩnh vực bán lẻ, bán buôn và dịch vụ khách hàng. Chatbot, trợ lý ảo, hệ thống phân tích hành vi tiêu dùng đang thay thế nhiều khâu chăm sóc khách hàng truyền thống, đồng thời giúp doanh nghiệp tiết giảm đáng kể chi phí vận hành.

Ngành dệt may, da giày là lĩnh vực sử dụng hàng triệu lao động cũng đang bước vào quá trình chuyển đổi khi AI được ứng dụng trong thiết kế, tối ưu dây chuyền sản xuất, quản lý tồn kho và kiểm soát chất lượng. Trong khi đó, lĩnh vực truyền thông, thiết kế và sản xuất nội dung cũng thay đổi nhanh chóng với sự xuất hiện của AI tạo sinh.

Điểm chung của những ngành nghề này là các công việc mang tính lặp lại đang giảm dần, trong khi nhu cầu về những vị trí có khả năng sử dụng AI, quản lý dữ liệu, thiết kế quy trình hay sáng tạo nội dung chất lượng cao lại tăng lên. Điều này cho thấy AI không chỉ thay đổi công cụ làm việc mà còn làm thay đổi giá trị của từng kỹ năng trên thị trường lao động, ông Vũ Quang Thành - Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội chia sẻ.

Thực tế cho thấy, doanh nghiệp không còn tuyển dụng chỉ dựa trên bằng cấp mà ngày càng coi trọng khả năng thích ứng với công nghệ.

Một nhân viên kế toán biết khai thác AI để phân tích tài chính sẽ có giá trị cao hơn người chỉ thành thạo nhập liệu. Một nhân viên marketing biết sử dụng AI để xây dựng chiến dịch truyền thông sẽ có lợi thế lớn hơn người chỉ làm nội dung theo phương thức truyền thống. Ngay cả trong lĩnh vực sản xuất, công nhân cũng cần hiểu quy trình vận hành hệ thống tự động thay vì chỉ thực hiện các thao tác thủ công. Điều này đồng nghĩa với việc thị trường lao động đang chuyển từ cạnh tranh bằng sức lao động sang cạnh tranh bằng năng lực số.

Các chuyên gia nhận định, trong những năm tới, AI sẽ tiếp tục tạo ra hàng loạt nghề nghiệp mới liên quan đến khoa học dữ liệu, tự động hóa, an ninh mạng, điện toán đám mây, quản trị AI và vận hành hệ thống thông minh. Đây đều là những lĩnh vực đòi hỏi trình độ chuyên môn cao, khả năng học tập liên tục và tư duy đổi mới sáng tạo. Nói cách khác, AI không làm giảm nhu cầu lao động mà đang làm tăng yêu cầu về chất lượng nguồn nhân lực.

Nếu doanh nghiệp là nơi diễn ra quá trình chuyển đổi thì các cơ sở giáo dục chính là nơi quyết định chất lượng của lực lượng lao động trong tương lai.

Sự phát triển của AI đang buộc các trường đại học, cao đẳng và cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải thay đổi mô hình đào tạo. Thay vì chỉ truyền đạt kiến thức, nhà trường phải đào tạo năng lực thực hành, tư duy số và khả năng học tập suốt đời.

Nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp đã chủ động tăng cường hợp tác với doanh nghiệp, thường xuyên cập nhật chương trình đào tạo theo nhu cầu thực tế, đồng thời đưa nhiều mô - đun học tập trực tiếp tại doanh nghiệp để sinh viên được tiếp cận dây chuyền sản xuất thông minh, hệ thống AI và công nghệ số ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Mô hình đào tạo gắn với doanh nghiệp không chỉ giúp rút ngắn khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn mà còn tạo điều kiện để người học hình thành kỹ năng nghề đúng với yêu cầu tuyển dụng. Đây cũng là hướng đi giúp giảm khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng lao động vốn là điểm yếu tồn tại nhiều năm của thị trường lao động Việt Nam.

TS. Đinh Lê Hải Hà - Phó Viện trưởng Viện Thương mại và Kinh doanh quốc tế (Trường Đại học Kinh tế quốc dân), Trưởng Ban Đào tạo, Hiệp hội Phát triển nhân lực logistics Việt Nam cho rằng, Việt Nam cần coi phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là nền tảng của chiến lược AI quốc gia. Bên cạnh việc hoàn thiện khung pháp lý cho kinh tế số, cần ưu tiên đầu tư vào giáo dục STEM, kỹ năng số, ngoại ngữ và các chương trình đào tạo lại (reskilling), nâng cao kỹ năng (upskilling) cho lực lượng lao động đang làm việc. Các doanh nghiệp cũng cần dành nguồn lực nhiều hơn cho đào tạo nội bộ, xây dựng văn hóa học tập liên tục để người lao động có thể thích ứng với sự thay đổi của công nghệ.

Quan trọng hơn, quá trình tái cấu trúc lực lượng lao động không chỉ hướng tới tạo ra nhiều kỹ sư AI, mà còn phải hình thành đội ngũ nhân lực có kiến thức chuyên sâu, kỹ năng liên ngành và khả năng giải quyết những bài toán thực tiễn của doanh nghiệp.

Lịch sử các cuộc cách mạng công nghiệp cho thấy, công nghệ chưa bao giờ là yếu tố quyết định duy nhất. Quốc gia nào sở hữu nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ là quốc gia tận dụng tốt nhất thành quả của công nghệ.

Trong kỷ nguyên AI cũng vậy, lợi thế cạnh tranh không nằm ở việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo nhanh đến đâu mà ở việc con người có đủ tri thức, kỹ năng và khả năng thích ứng để làm chủ công nghệ hay không. Tái cấu trúc lực lượng lao động vì thế không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà là chiến lược dài hạn để Việt Nam xây dựng nền kinh tế dựa trên tri thức, đổi mới sáng tạo và năng suất cao trong thập niên tới.