Trí tuệ nhân tạo và tương lai quản trị xã hội

Trong khuôn khổ chương trình “Đối thoại về Xã hội Trí tuệ nhân tạo - Vận hội và Giải pháp cho Việt Nam 2026” được tổ chức tại Đại học Bách khoa Hà Nội, bài phát biểu của TS. Glen Weyl - Nhà sáng lập Viện Plurality, Tiến sĩ kinh tế Đại học Princeton đã mang đến một lát cắt hiếm thấy: không chỉ nói về AI như một “công nghệ đột phá”, mà đặt AI vào trung tâm của một câu hỏi lớn hơn và cấp thiết hơn nhiều - tương lai quản trị của xã hội loài người.

TS. Glen Weyl phát biểu tại phiên đối thoại về xã hội trí tuệ nhân tạo. Ảnh: VLAB Innovation

Với bài phát biểu vừa giàu dữ liệu thực tiễn, vừa giàu “tầm nhìn thiết kế”, TS. Glen Weyl dẫn dắt người nghe đi từ bối cảnh toàn cầu đến những mô hình quản trị mới đang hình thành, rồi cuối cùng “neo” lại ở Việt Nam: một quốc gia đang đứng trước nhiều cơ hội, có thể trở thành nơi thử nghiệm - dẫn dắt những mô hình quản trị thế kỷ 21.

AI không chỉ tạo ra vấn đề, AI có thể là lời giải cho khủng hoảng quản trị

Điểm đặc biệt trong bài phát biểu của TS. Glen Weyl nằm ở cách ông “đảo chiều” câu chuyện AI. Thay vì bắt đầu bằng năng lực mô hình, năng suất hay cuộc chạy đua chip, ông mở ra một bối cảnh rộng: các thể chế quản trị toàn cầu đang suy yếu và rạn vỡ ngay đúng thời điểm công nghệ tăng tốc khiến nhu cầu quản trị trở nên cấp bách hơn bao giờ hết - từ khí hậu, thương mại toàn cầu, vai trò các định chế quốc tế, đến quản trị AI, không gian vũ trụ,…

TS. Glen Weyl không dừng ở lời cảnh báo. “Cú xoay” quan trọng là tầm nhìn: hai vấn đề này có thể giải cho nhau. Ông đề xuất một cách nhìn mới: chính các công nghệ số (và AI) - vốn đang tạo ra thách thức - cũng có thể trở thành nền tảng cho một chế độ quản trị mới nhanh hơn, dân chủ hơn, công bằng hơn, có tính tham gia rộng rãi hơn.

Ở đây, góc nhìn mới không phải “AI có thể giúp quản trị”, mà sâu hơn: AI và quản trị cần được thiết kế cùng nhau. Nếu không có tham gia dân chủ, AI khó “đi đúng hướng”. Và ngược lại, nếu thiếu các công cụ số mới, quản trị xã hội khó theo kịp các vấn đề thế kỷ 21.

Từ “khái niệm” đến những mô hình đã vận hành ngoài đời thật

Quản trị tham gia dựa trên đồng thuận

Ông mô tả một cơ chế đang lan rộng: thay vì kiểm duyệt “từ trên xuống”, cộng đồng có thể cùng tạo “ghi chú ngữ cảnh” để giảm thông tin sai lệch; các ghi chú được chọn hiển thị là những ghi chú có khả năng tạo đồng thuận. Giá trị học thuật ở đây nằm ở logic: AI không chỉ phân loại nội dung; AI có thể được dùng để “nhìn ra” các cụm quan điểm xã hội và làm nổi bật điểm giao nhau, biến “đồng thuận” thành một đầu ra có thể thiết kế được.

“Phẩm giá dữ liệu” và “căn chỉnh đa nguyên”: đưa con người trở lại trung tâm của AI

TS. Glen Weyl đi thẳng vào một vấn đề nóng: AI được huấn luyện từ dữ liệu do xã hội tạo ra, nhưng giá trị kinh tế và quyền lực lại có xu hướng tập trung. Ông đề xuất nguyên tắc “phẩm giá dữ liệu” (data dignity): người đóng góp dữ liệu phải có cơ hội được ghi nhận, được chia sẻ giá trị, thậm chí biến đóng góp đó thành thu nhập, cơ hội nghề nghiệp, động lực sáng tạo.

Song song, ông đưa ra khái niệm “căn chỉnh đa nguyên” (pluralistic alignment): thay vì AI đóng vai “một vị thần” hay “một người bạn” dẫn đến lệch lạc tâm lý, AI có thể được thiết kế để phản ánh đồng thuận của cộng đồng (một quốc gia, một cộng đồng tôn giáo, một nhóm xã hội…) và từ đó kết nối con người trở lại với “tấm vải xã hội”.

Ảnh: VLAB Innovation

Không chỉ lý thuyết

TS. Glen Weyl dành phần đáng kể để chứng minh: các mô hình quản trị mới không phải chuyện viễn tưởng mà đã thực hiện thành công ở một số quốc gia như Đài Loan (Trung Quốc), Ấn Độ, Nhật Bản…

Và sau cùng, bài toán “điểm rơi” là Việt Nam. TS. Glen Weyl đưa ra một nhận định vừa thẳng thắn vừa táo bạo: Việt Nam có thể là nơi có vị thế đặc biệt để quản trị dựa trên công nghệ số, không bị trói chặt vào những khuôn mẫu, lại có khát vọng đổi mới ở tầm quốc gia.

Điều quan trọng ông không nói Việt Nam “sẽ tự nhiên thành công”, mà đặt đó như một lời mời gọi: nếu Việt Nam muốn dẫn dắt, Việt Nam cần thế hệ trẻ bước vào cuộc chơi kiến tạo thể chế - kiến tạo niềm tin - kiến tạo tương lai.

“Hãy tham gia viết tương lai, đừng chỉ đứng ngoài quan sát”

TS. Glen Weyl nhấn mạnh một hình mẫu đáng suy nghĩ: những chuyển dịch lớn không nhất thiết được khởi động bởi “những người ở rất xa”, mà có thể bắt đầu từ các nhà đổi mới trẻ, cộng đồng trẻ dám thử nghiệm và dám gánh trách nhiệm xã hội.

Các diễn giả trao đổi tại phiên đối thoại về xã hội trí tuệ nhân tạo. Ảnh: VLAB Innovation

Xây AI cần gắn với quản trị tốt, với phẩm giá dữ liệu, với đồng thuận xã hội, với cơ chế tham gia và với trách nhiệm. Với người trẻ, đây là lời mời: hãy trở thành người “thiết kế tương lai” - nơi công nghệ và quản trị được xây cùng nhau, vì một xã hội tốt hơn, chứ không chỉ nhanh hơn.

(Nguồn: VLAB Innovation)