Triển lãm 'Một Bát Thương': Nghệ thuật cất tiếng nói thay những số phận đã khuất

Nghệ thuật cất tiếng nói thay những số phận đã khuất

Chiều 12/11, tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, triển lãm “Một Bát Thương” (A Bowl of Love) chính thức khai mạc, giới thiệu đến công chúng 7 tác phẩm nghệ thuật kết hợp giữa nghệ thuật đương đại, kỹ thuật thủ công truyền thống Việt Nam và những kết quả nghiên cứu khoa học xã hội về bạo lực trên cơ sở giới đối với phụ nữ.

Không lựa chọn những hình ảnh gây sốc hay tái hiện trực diện các hành vi bạo lực, triển lãm đưa người xem đến gần hơn với những câu chuyện về mất mát, tổn thương và sự hồi phục thông qua các chất liệu quen thuộc như gốm, lụa, gỗ, kim loại, giấy bồi và tre.

Điểm nhấn của không gian trưng bày là chiếc bát tưởng niệm kích thước lớn, khắc tên 346 phụ nữ tử vong trong các vụ việc liên quan đến bạo lực trên cơ sở giới được nhóm nghiên cứu ghi nhận qua báo chí trong giai đoạn 2018–2024.

Đằng sau mỗi cái tên là một cuộc đời, một gia đình và những câu chuyện có thể chưa từng được kể trọn vẹn. Con số 346 vì thế không đơn thuần là dữ liệu nghiên cứu mà còn gợi nhắc về những mất mát có thật, đặt ra câu hỏi về trách nhiệm bảo vệ phụ nữ trước bạo lực.

Bên cạnh chiếc bát tưởng niệm, những tác phẩm khác cũng mang nhiều tầng ý nghĩa. Đất sét Bát Tràng được xử lý, gia cố để tạo thành những phiến gốm lưu giữ dấu lưng của phụ nữ, như một cách ghi lại những trải nghiệm và câu chuyện mà họ mang theo.

Triển lãm là sự kết hợp của nghệ thuật đương đại, chế tác thủ công truyền thống Việt Nam và nghiên cứu khoa học xã hội về bạo lực trên cơ sở giới đối với phụ nữ.

Trên nền lụa tơ tằm dệt thủ công, những khối đồ họa đậm nét tạo nên sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại. Kim loại, gỗ, giấy bồi, khung tre và đồ vàng mã cũng được đưa ra khỏi công năng quen thuộc để trở thành phương tiện biểu đạt nghệ thuật.

Mỗi chất liệu mang một tiếng nói riêng nhưng cùng hướng đến việc khơi gợi suy ngẫm về thân phận phụ nữ, ký ức và những tổn thương khó nhìn thấy.

Triển lãm được thực hiện bởi nhà nghiên cứu, nghệ sĩ thị giác TS. Pauline Oosterhoff cùng 12 người hoạt động trong các lĩnh vực phim tài liệu, chế tác kim loại, nội thất, lụa, gốm và vàng mã.

Đáng chú ý, quá trình sáng tạo còn có sự tham gia của 16 phụ nữ đến từ nhiều ngành nghề khác nhau, gồm người bán hàng ở chợ, luật sư, phóng viên, nhà nghiên cứu, người bảo vệ quyền trẻ em và người làm công tác xã hội. Trong số đó có những người từng trải qua bạo lực.

Họ trực tiếp tham gia tạo hình những tấm lưng gốm, làm bát gốm của riêng mình và góp mặt trong bộ phim do Nguyễn Ánh thực hiện. Thay vì chỉ xuất hiện với tư cách nhân vật được kể lại, những phụ nữ này được chủ động xây dựng không gian thể hiện câu chuyện, tự quyết định điều gì có thể chia sẻ và điều gì muốn giữ lại cho riêng mình.

Các tác phẩm được chế tác kết hợp từ kim loại và đồ nội thất, gốm, lụa và vàng mã độc đáo của Việt Nam.

Cách tiếp cận ấy cho thấy nỗ lực tôn trọng tiếng nói và quyền tự quyết của người tham gia, đặc biệt khi những trải nghiệm được đề cập có thể gắn với ký ức đau buồn.

Chia sẻ về góc nhìn nghệ thuật, TS. Pauline Oosterhoff, nghệ sĩ kiêm nhà nghiên cứu chính của triển lãm cho biết các tác phẩm mang ý nghĩa vừa để tưởng niệm, vừa tôn vinh. Dưới lăng kính của một nhà nhân học, bà luôn trăn trở về những mối quan hệ giữa người với người mà người ngoài khó lòng thấu hiểu trọn vẹn.

Sự cộng tác trong việc xây dựng các tác phẩm của bà luôn rạch ròi và tôn trọng không gian riêng, những người đồng hành hoàn toàn có quyền chủ động quyết định việc họ sẽ chia sẻ điều gì, chia sẻ ra sao hay giữ lại cho riêng mình.

Để những câu chuyện về bạo lực không còn bị né tránh

Không chỉ là một hoạt động nghệ thuật, “Một Bát Thương” còn mở ra không gian đối thoại về vấn đề bạo lực trên cơ sở giới, vốn vẫn là chủ đề nhạy cảm và khó nói trong nhiều gia đình, cộng đồng.

Bà Hoàng Tú Anh, Giám đốc Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP), đồng nghiên cứu viên chính của triển lãm, cho biết quá trình nghiên cứu gặp không ít khó khăn, đặc biệt khi tiếp cận gia đình những phụ nữ đã mất.

“Đây là một chủ đề rất thách thức và thường bị né tránh khi nhắc đến. Việc tiếp cận với gia đình những người bị hại rất khó khăn vì nỗi đau quá lớn”, bà Hoàng Tú Anh chia sẻ.

Bà Hoàng Tú Anh, Giám đốc Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP), đồng nghiên cứu viên chính của triển lãm

Theo bà, con số 346 trường hợp được ghi nhận qua báo chí từng khiến nhiều người đặt câu hỏi về tính đại diện và độ tin cậy, bởi đây không phải số liệu thống kê chính thức ở cấp quốc gia.

Tuy nhiên, bà nhấn mạnh: “Đúng, đó không phải là số liệu quốc gia nhưng đó là những con người thật, những số phận thật”.

Bà cũng cho biết khảo cứu báo chí là một phương pháp nghiên cứu đã được công nhận trên thế giới. Quá trình thực hiện nghiên cứu không chỉ gặp thách thức về phương pháp và tiếp cận thông tin mà còn tác động mạnh đến cảm xúc của chính những người tham gia.

Thông qua triển lãm, nhóm thực hiện mong muốn đưa những kết quả nghiên cứu vốn có phần khô khan đến gần hơn với công chúng bằng ngôn ngữ nghệ thuật. Những câu chuyện không chỉ được thể hiện qua số liệu hay báo cáo mà còn hiện diện trong từng dấu lưng, chiếc bát và chất liệu trưng bày.

Lễ khai mạc Triển lãm “Một Bát Thương" chiều 12/11 tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam.

“Một Bát Thương” là một phần của chương trình nghiên cứu “Những linh hồn đã mất, Những chiếc bát trắng: Ghi lại việc giết hại phụ nữ do yếu tố giới ở Việt Nam” (Lost Souls, White Bowls: Documenting Vietnamese Femicide), do Viện Nghiên cứu Phát triển (IDS) chủ trì, phối hợp với Varan Vietnam và Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP).

Sự kết hợp giữa nghiên cứu xã hội, nghệ thuật thị giác, phim tài liệu và thực hành thủ công truyền thống góp phần tạo nên một cách tiếp cận khác biệt đối với vấn đề bạo lực trên cơ sở giới.

Thay vì để những mất mát chỉ tồn tại trong hồ sơ nghiên cứu hay các bản tin, triển lãm đưa câu chuyện của những phụ nữ đã khuất trở lại không gian công cộng, nơi mỗi người có cơ hội lắng nghe, tưởng nhớ và suy ngẫm. Bởi phía sau những vụ bạo lực không chỉ là nỗi đau của người trực tiếp chịu đựng mà còn là những khoảng trống để lại trong gia đình, với con cái, cha mẹ và những người thân yêu.

Triển lãm “Một Bát Thương” diễn ra từ ngày 12 đến hết ngày 30/11/2026 tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, số 36 Lý Thường Kiệt, phường Cửa Nam, Hà Nội. Không gian trưng bày mở cửa hằng ngày từ 8h đến 17h, miễn phí tham quan.

Đặc biệt, lúc 14h ngày 14/11, công chúng có cơ hội gặp gỡ những người trực tiếp thực hiện tác phẩm. Trong thời gian triển lãm, một số phụ nữ tham gia đồng sáng tạo cũng sẽ có mặt để hướng dẫn các tour tham quan, giúp người xem hiểu thêm về những câu chuyện phía sau các tác phẩm.

Không chỉ dừng lại ở việc tưởng nhớ 346 phụ nữ đã mất, “Một Bát Thương” còn gửi gắm thông điệp về sự thấu cảm, tôn trọng và trách nhiệm của cộng đồng trong phòng ngừa bạo lực trên cơ sở giới để những bi kịch tương tự không tiếp tục xảy ra.