Triết lý âm dương trong kiến trúc Việt xưa
Từ nhà ở, đình chùa đến cung điện, lăng tẩm, kiến trúc Việt xưa luôn đề cao sự cân bằng âm dương, hài hòa giữa con người, thiên nhiên và không gian sống.
Tác giả: Lưu Trọng Hải / NXB Tổng hợp TP.HCM
Dáng hồn đô thị
Dáng hồn đô thị là tập tùy bút của kiến trúc sư Lưu Trọng Hải về quy hoạch, kiến trúc, văn hóa và đời sống đô thị ở TP.HCM, Hội An và Huế. Qua những câu chuyện, hồi ức, tác giả trăn trở về sự phát triển đô thị và việc gìn giữ những giá trị truyền thống.
Triết lý âm dương trong kiến trúc Việt xưa
Từ nhà ở, đình chùa đến cung điện, lăng tẩm, kiến trúc Việt xưa luôn đề cao sự cân bằng âm dương, hài hòa giữa con người, thiên nhiên và không gian sống.
Kiến trúc Việt xưa luôn tìm sự cân bằng giữa con người và thiên nhiên. Ảnh: Lê Hiếu.
Thuyết âm dương là một trong những vấn đề cốt lõi của văn hóa Việt Nam. Trong thực tế cuộc sống của người Việt từ xưa đến nay quan niệm âm dương gần như quán triệt trong mọi lĩnh vực.
Thực chất của quan niệm âm dương chính là sự cân bằng của tạo hóa, của vạn vật. Người Việt Nam chúng ta luôn luôn tôn trọng tính chất cân bằng đó như một thứ tín ngưỡng.
Người Việt ta đã tìm thấy sự cân bằng đó trong mọi trường hợp, hình thành những cặp phạm trù rất phong phú trong thiên nhiên, trong xã hội và dĩ nhiên cả trong kiến trúc.
Có nhà thì phải có sân vườn, có đình thì phải có ao, gian giữa gian chái (chẳng hạn triết lý “ba gian hai chái”), cây chuối đằng sau cây cau đằng trước (“chuối sau cau trước”), bến nước cây đa, cổng làng lối xóm,… luôn luôn tìm sự cân bằng với nhau, kết cấu nhà nối kết với nhau qua mộng âm dương.
Hàng cột hiên đình có bước khoan bước nhặt - bước khoan là dương, bước nhặt là âm, mái đình, thân đình bao giờ cũng rất cân đối - mái là dương thân là âm, từ đó tạo nên một tỷ lệ rất cân đối trong kiến trúc.
Người Việt cảm nhận sự cân bằng âm dương bằng cảm tính, bằng trực quan nhiều hơn bằng lý tính. Cho nên một ngôi chùa, một ngôi đình làng đặt giữa không gian đất trời mà vẫn rất cân đối, rất tự nhiên như tạo hóa sinh ra vậy.
Vấn đề có vẻ như rất trừu tượng, song cũng rất cụ thể như ta nấu nồi canh rau cải cá rô. Cá rô, rau cải thuộc tính mát là âm, vì vậy phải cho gừng vào - gừng nóng và cay là dương. Âm dương phải cân bằng, cho bao nhiêu gừng vào thì mới cân bằng? Đấy lại có vẻ như rất trừu tượng.
Cũng vậy trong kiến trúc, cái cụ thể là mảng đặc mảng rỗng, mảng thô mảng bóng, mảng đậm mảng nhạt, khoảng sáng khoảng tối, khoảng dày khoảng thưa, nét thẳng nét cong, chỗ cao chỗ thấp,… và cái trừu tượng là với mức độ bao nhiêu thì cân bằng, hài hòa.
Chính ở đây người làm công tác sáng tạo phải nắm vững quy luật âm dương - trong âm có dương, trong dương có âm - để điều tiết sự chuyển hóa âm dương một cách hài hòa nhất.
Tìm đến sự hài hòa âm dương là tìm đến sự sáng tạo phù hợp với quy luật tự nhiên. Chính vì vậy mà nguyên lý cân bằng âm dương là một trong những điều quan trọng nhất để làm cho kiến trúc và cả quy hoạch đến gần với truyền thống văn hóa của ta.
Hài hòa là một triết lý sống mang tính truyền thống của người Việt Nam, nó đã phản ánh mối quan hệ đó đối với xã hội, với thiên nhiên.
Ở phương Tây từ xưa đến nay luôn luôn có những công trình kiến trúc rất đồ sộ - những thành luỹ, những pháo đài, những ngôi nhà thờ gothic sừng sững âm u và những nhà cao tầng chọc trời thời hiện đại.
Ở Trung Quốc hay ở Ấn Độ cũng vậy, những quần thể kiến trúc nguy nga rộng lớn, vào những nơi ấy người ta không thấy thiên nhiên ở đâu cả và con người chỉ là những sinh vật bé nhỏ, trước mặt họ là uy lực của Thượng đế, của vua chúa, của các đấng Thiên tử.
Người Việt Nam ta không bao giờ làm như thế, thiên nhiên - kiến trúc - con người luôn luôn là một tổng thể hài hòa gắn bó với nhau. Các đình chùa ở miền Bắc, các cung điện, lăng tẩm ở Huế luôn luôn là một tổng thể rất gần gũi với con người.
Một ông vua dù đã băng hà vẫn có chỗ ngồi bình thơ câu cá như người bình thường, một ngôi đình dài rộng như đình Chu Quyến (Hà Nội), đình Đình Bảng (Bắc Ninh) vẫn có hàng loạt cửa mở tung ra để đón con người và thiên nhiên ùa vào trong đó xúm xít bên nhau trong một không gian thoáng đãng và đầm ấm.
Mối quan hệ Thiên - Địa - Nhân (Tam tài) được người Việt Nam rất tôn trọng và trở thành một sự cầu mong trong đời. Thiên thời - địa lợi - nhân hòa - có được điều đó con người mới được yên vui, hạnh phúc.
