Trợ lý ảo và bài toán đổi mới trong giáo dục

Từ lớp học tĩnh đến không gian học tập tương tác

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt giáo dục trước một ngã rẽ quan trọng, hoặc công nghệ chỉ dừng lại ở vai trò minh họa, làm đẹp bài giảng; hoặc trở thành đòn bẩy thực sự cho đổi mới phương pháp dạy học. Thực tiễn từ các lớp học cho thấy, trợ lý ảo không chỉ là công cụ kỹ thuật, mà đang làm thay đổi cách tổ chức hoạt động học, cách học sinh tiếp cận tri thức và vai trò của người giáo viên trong kỷ nguyên số.

Trong bối cảnh Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đặt trọng tâm vào phát triển năng lực, phẩm chất người học, việc tìm kiếm những phương thức dạy học lấy học sinh làm trung tâm trở thành yêu cầu cấp thiết. Trợ lý ảo xuất hiện đúng vào thời điểm giáo dục cần những công cụ đủ linh hoạt để cá nhân hóa việc học, đồng thời giảm áp lực cho giáo viên trước yêu cầu đổi mới ngày càng cao. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự trở thành đòn bẩy khi được sử dụng đúng cách, đúng mục tiêu và đặt trong một tư duy sư phạm tỉnh táo.

Khi công nghệ bước vào lớp học, vai trò dẫn dắt của người thầy càng trở nên quan trọng. Ảnh minh họa

Trong nhiều năm, việc ứng dụng công nghệ vào dạy học chủ yếu dừng lại ở các bài giảng điện tử mang tính trình chiếu. Dù có hình ảnh, âm thanh, nhưng về bản chất, học sinh vẫn là người tiếp nhận thụ động. Sự xuất hiện của trợ lý ảo đã tạo ra một bước chuyển khác biệt, lớp học không còn là nơi truyền đạt một chiều, mà trở thành không gian tương tác, đối thoại và trải nghiệm.

Việc xây dựng nhân vật ảo Hà My - “đại sứ du lịch” trong tiết học Lịch sử và Địa lý lớp 4 cho thấy cách công nghệ có thể góp phần tái cấu trúc bài giảng. Thay vì đọc và chép theo lối truyền thống, học sinh được tham quan làng quê Bắc Bộ, tiếp cận kiến thức thông qua hình ảnh, đối thoại và hoạt động sáng tạo.

Không chỉ dừng lại ở việc quan sát, học sinh còn trực tiếp sử dụng Canva AI để thiết kế áp phích về lễ hội truyền thống. Mỗi em lựa chọn cách thể hiện riêng, từ hình ảnh rước kiệu sôi động đến làn điệu quan họ trên thuyền. Công nghệ lúc này không tạo ra sự đồng loạt, mà mở rộng không gian cho sự khác biệt trong giáo dục phát triển năng lực.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, em Nguyễn Thái Quốc, học sinh lớp 4, Trường Tiểu học Mỹ Đình (phường Từ Liêm, Hà Nội) cho biết: “Trước đây em chỉ đọc trong sách, nhưng khi được các thầy cô dạy những bài giảng bằng AI sinh động, được hướng dẫn tự làm áp phích về lễ hội tết bằng Canva AI, em thấy bài học dễ hiểu hơn và rất vui. Em thích nhất là tự nghĩ ý tưởng rồi nhờ AI giúp làm thành hình ảnh".

Khi được tham gia vào quá trình tạo ra sản phẩm học tập, các em học sinh không chỉ ghi nhớ kiến thức tốt hơn mà còn hình thành cảm xúc tích cực với việc học. Đây là điều mà những bài giảng điện tử tĩnh trước đây khó đạt được.

Công nghệ không thay thế vai trò sư phạm

Tuy mang lại nhiều lợi ích, trợ lý ảo không phải là lời giải cho mọi vấn đề của đổi mới giáo dục. Trái lại, việc ứng dụng AI đặt ra yêu cầu cao hơn đối với vai trò dẫn dắt của người thầy. Công nghệ có thể tạo hình ảnh, video, thuyết minh sinh động, nhưng không thể tự mình truyền tải các giá trị nhân văn, văn hóa và định hướng nhận thức cho học sinh.

Một điểm đáng chú ý trong việc ứng dụng trợ lý ảo là yêu cầu xây dựng bộ lọc số cho học sinh ngay từ sớm. Việc giáo viên nhấn mạnh rằng thông tin do AI cung cấp không phải lúc nào cũng chính xác, đồng thời hướng dẫn học sinh kiểm chứng, đối chiếu với sách giáo khoa và thực tiễn, cho thấy công nghệ được sử dụng gắn liền với rèn luyện tư duy phản biện. Đây là yếu tố then chốt giúp học sinh không lệ thuộc vào máy móc, mà từng bước tư duy cùng AI.

Ở góc độ quản trị lớp học, sự thay đổi vai trò của giáo viên cũng thể hiện rõ. Khi công nghệ đảm nhiệm những phần việc mang tính kỹ thuật và minh họa, giáo viên có thêm thời gian quan sát, tương tác và hỗ trợ từng học sinh. Người thầy không còn là trung tâm truyền đạt kiến thức, mà trở thành người điều phối, đồng hành và dẫn dắt quá trình học tập.

Việc đưa trợ lý ảo vào lớp học không chỉ là thay đổi công cụ, mà là sự chuyển dịch tư duy sư phạm. Đổi mới phương pháp dạy học không đồng nghĩa với việc số hóa mọi hoạt động, mà đòi hỏi sự cân bằng giữa công nghệ và trải nghiệm thực. Trợ lý ảo có thể giúp học sinh hình dung sinh động về lễ hội đua thuyền hay làng quê Bắc Bộ, nhưng không thể thay thế những trải nghiệm đời thực như rèn chữ viết tay, vận động thể chất hay tương tác xã hội trực tiếp.

Trong bối cảnh giáo viên đang chịu áp lực lớn từ yêu cầu đổi mới và khối lượng công việc hành chính, trợ lý ảo xuất hiện như một trợ thủ giúp giảm tải và khơi nguồn sáng tạo. Việc sử dụng AI để xây dựng nhân vật 3D, video thuyết minh hay học liệu số giúp giáo viên chủ động hơn về nội dung và kịch bản bài giảng.

Tuy nhiên, để trợ lý ảo thực sự phát huy hiệu quả, yếu tố tiên quyết vẫn là con người. Việc đào tạo giáo viên không thể chỉ dừng lại ở kỹ năng sử dụng phần mềm, mà cần hướng tới năng lực tư duy cùng AI. Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong định hướng học sinh sử dụng công nghệ an toàn, hợp lý là yêu cầu không thể thiếu.

Phương Cúc