Trở về cội nguồn qua những trang viết

Đoan Bùi không tìm cách đưa ra một định nghĩa duy nhất về quê hương hay bản sắc. Bà chọn kể những câu chuyện cụ thể, để từ đó người đọc tự nhận ra những mối liên hệ giữa cá nhân và cộng đồng, giữa quá khứ và hiện tại, giữa người ra đi và những thế hệ ở lại.

Qua mỗi trang viết, ký ức được trao thêm một đời sống mới, còn văn chương trở thành nơi những con người khác biệt có thể gặp nhau bằng sự thấu hiểu.

Nhà báo, nhà văn Đoan Bùi. (Ảnh NVCC)

Cuộc đời phía sau hành trình xa xứ

Với Đoan Bùi, viết về di cư chưa bao giờ đơn thuần là ghi chép những cuộc dịch chuyển địa lý. Đó còn là hành trình lần tìm những số phận, những mất mát và những câu chuyện ít được kể phía sau mỗi cuộc ra đi.

Là nhà báo Pháp gốc Việt, bà dành phần lớn sự nghiệp để theo đuổi những đề tài ấy, từ những vùng đất mang dấu tích chiến tranh đến cuộc sống của người tị nạn, người nhập cư và các cộng đồng xa xứ.

Hiện là phóng viên kỳ cựu, đồng thời giữ vị trí Phó Tổng Biên tập tại Tuần báo Le Nouvel Obs, Đoan Bùi có nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực báo chí điều tra và phóng sự. Những chuyến đi, những cuộc gặp gỡ với con người ở các vùng biên giới và những hoàn cảnh sống khác biệt đã tạo nên một vốn trải nghiệm phong phú, trở thành nền tảng cho cả sự nghiệp báo chí lẫn sáng tác văn chương của bà.

Năm 2013, bà được trao Giải thưởng Albert Londres - một trong những giải thưởng danh giá của báo chí Pháp – nhờ loạt phóng sự về thân phận người tị nạn. Giải thưởng ghi nhận năng lực điều tra, khả năng tiếp cận những vấn đề gai góc và cách kể chuyện giàu tính nhân văn của nữ nhà báo.

Nhưng đằng sau mối quan tâm bền bỉ với những hành trình di cư ấy còn có một câu chuyện riêng: Lịch sử gia đình. Là người Pháp gốc Việt, Đoan Bùi lớn lên cùng những ký ức về cha mẹ rời Việt Nam sang Pháp xây dựng cuộc sống mới. Câu chuyện của gia đình cũng là một phần lịch sử rộng lớn hơn về những người phải rời quê hương, mang theo ngôn ngữ, văn hóa và những ký ức không dễ chia sẻ.

Trong hơn hai thập kỷ, bà liên tục trở lại với đề tài xa xứ, tìm hiểu những biến động trong đời sống của người di cư và những di sản vô hình được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Với bà, mỗi cuộc đời đều chứa đựng những câu chuyện cần được lắng nghe, kể cả những điều bị che khuất bởi im lặng, mặc cảm hay khoảng cách văn hóa.

Chính sự giao thoa giữa trải nghiệm cá nhân và quan sát xã hội đã tạo nên nét riêng trong cách viết của Đoan Bùi. Những vấn đề tưởng như thuộc về lịch sử, chính trị hay xã hội được bà tiếp cận từ thân phận cụ thể của con người.

Cuốn “Xứ sở vô danh” mới được phát hành tại Việt Nam. (Ảnh NVCC)

Cuộc đối thoại với quá khứ

Nếu những phóng sự giúp Đoan Bùi lắng nghe câu chuyện của người khác, thì văn chương đưa bà trở về với những khoảng trống trong chính gia đình mình. Điều đó được thể hiện rõ trong cuốn tự truyện Le Silence de mon père (Người cha im lặng), xuất bản năm 2016 và được dịch sang tiếng Việt năm 2018.

Cha của Đoan Bùi là một bác sĩ sang Pháp từ năm 1961. Sau một cơn đột quỵ, ông mất khả năng ngôn ngữ, không còn có thể kể lại cuộc đời mình, những ký ức về Việt Nam hay những điều ông từng trải qua trước khi rời quê hương. Sự im lặng ấy đặt người con gái trước nguy cơ đánh mất những câu chuyện, những ký ức và một phần di sản gia đình vốn không thể truyền lại bằng lời.

Bằng lối viết đan xen giữa tự sự cá nhân và suy ngẫm, Đoan Bùi biến hành trình tìm hiểu cha thành một cuộc đối thoại với quá khứ. Tác phẩm được trao Giải thưởng Porte Dorée và Giải thưởng Amerigo Vespucci năm 2016, đồng thời góp phần đưa tên tuổi bà đến gần hơn với độc giả văn học khi cuốn sách được dịch sang tiếng Đức và tiếng Italy, bên cạnh bản tiếng Việt.

Bên cạnh sáng tác văn học, Đoan Bùi còn viết truyện tranh, tham gia nhiều dự án tài liệu về quốc tịch, chiến tranh, tình yêu và sức khỏe cộng đồng. Sự đa dạng trong các thể loại cho thấy mối quan tâm nhất quán của bà đối với những vấn đề xã hội và cách con người kể lại, tiếp nhận thông tin về thế giới.

Đặc biệt, Đoan Bùi còn là nghệ sĩ piano, thực hiện các chương trình trình diễn kết hợp văn học với âm nhạc. Những hoạt động ấy mở rộng cách tiếp cận của bà với công chúng, đồng thời cho thấy khả năng kết nối nhiều hình thức nghệ thuật trong việc diễn đạt trải nghiệm con người.

Tiếng Việt - ngôi nhà thân thương

Tháng 10 vừa qua, nhân dịp ra mắt bản dịch tiếng Việt tác phẩm Xứ sở vô danh, Đoan Bùi trở lại Việt Nam trong chuỗi giao lưu tại Hà Nội, Huế, Đà Nẵng và TP. Hồ Chí Minh tạo cơ hội để độc giả trao đổi với tác giả về ký ức, căn tính, quá trình sáng tác và khả năng biểu đạt của văn chương.

Một trong điểm đáng chú ý của hành trình này là sự gặp gỡ giữa tác giả với giới nghiên cứu, nhà văn và độc giả thuộc nhiều thế hệ, đưa câu chuyện của một nhà văn Pháp gốc Việt đến với những không gian tiếp nhận văn hóa khác nhau.

Trong hành trình trở về với những ký ức gia đình, Đoan Bùi đã kiên trì tìm lại là tiếng mẹ đẻ. Sinh ra trong gia đình có cha mẹ đều là người Việt Nam, nhưng lớn lên tại Le Mans (Pháp), nơi gia đình bà gần như là gia đình người Việt duy nhất trong khu vực vào những năm 1970, Đoan Bùi tập trung học tiếng Pháp để hòa nhập với môi trường sống.

Bước ngoặt đến khi bà trưởng thành và nhận ra khoảng cách ngôn ngữ cũng là khoảng cách với một phần lịch sử gia đình. Nỗi mặc cảm vì không thể trò chuyện với bà ngoại, với cha mẹ bằng tiếng mẹ đẻ từng khiến bà cảm thấy như đã đánh mất một phần cội nguồn. Ký ức về người bà kiên nhẫn sửa từng dấu huyền, dấu sắc khi cháu đọc kinh Phật trở thành một trong những động lực để bà bắt đầu hành trình học lại tiếng Việt.

Thậm chí, khi cầm bản dịch tiếng Việt cuốn Người cha im lặng, bà từng hoang mang và ngượng ngùng vì không thể đọc được tác phẩm của chính mình bằng ngôn ngữ của cha mẹ.

Lần trở lại Việt Nam này, bà đã có thể đọc trọn vẹn bản dịch Xứ sở vô danh và cảm nhận được những xúc động mà trước đây bản thân chưa thể tiếp nhận trực tiếp qua tiếng mẹ đẻ. Việc học tiếng Việt còn giúp Đoan Bùi hiểu sâu hơn lịch sử gia đình, giúp các thế hệ hiểu nhau và cảm nhận rõ hơn mối dây gắn bó.

Đoan Bùi hiện học tiếng Việt với giáo viên ở cả hai miền Bắc và Nam. Bà muốn có thể trò chuyện nhiều hơn với cha và mẹ, đồng thời tìm lại những âm thanh gắn với tuổi thơ, trong đó có tiếng cải lương mà bà ngoại từng yêu thích. Bà cũng đọc truyện của Nguyễn Nhật Ánh, theo dõi chương trình Rap Việt, Sài Gòn Tếu để làm quen với cách diễn đạt và vốn từ của người Việt hôm nay.

Nhà báo, nhà văn Đoan Bùi giao lưu với độc giả tại Hà Nội. (Ảnh: Phương Linh)

Điều thú vị trong hành trình ấy là tiếng Việt mà cha mẹ bà mang theo sang Pháp từ những năm 1960 khác với ngôn ngữ bà đang khám phá hiện nay. Những từ ngữ mới, cách nói của giới trẻ và sự vận động không ngừng của tiếng Việt khiến bà cảm nhận được sức sống của ngôn ngữ quê hương như đang nắm giữ một sợi dây quý giá nối từ quá khứ đến hiện tại.

Khi được hỏi về ý định sáng tác bằng tiếng Việt, Đoan Bùi khiêm tốn cho biết vốn ngôn ngữ hiện nay mới giúp bà đọc và trò chuyện, chưa đủ để viết văn. Nhưng bà có một dự định mỗi năm sẽ dành từ hai đến ba tháng ở Việt Nam để tiếp tục học tiếng mẹ đẻ.

Bà gọi tiếng Việt là nhà, nơi lưu giữ ký ức về người bà đã khuất, về cha mẹ và những năm tháng gia đình còn ở quê hương. Với một người từng có thời gian “mắc kẹt” giữa hai ngôn ngữ, trở lại với tiếng Việt cũng là cách bà nối lại những phần ký ức tưởng đã xa, để hiểu rõ hơn mình đến từ đâu và những giá trị nào đã làm nên con người mình.

Đoan Bùi sinh năm 1976, làm việc cho Le Nouvel Obs, Tạp chí tin tức xuất bản hằng tuần của Pháp. Bà còn là tác giả nhiều đầu sách dành cho thiếu nhi và người lớn, trong đó có hai tác phẩm từng lọt danh sách đề cử rút gọn cho giải thưởng sách danh giá Femina, Le Silence de Mon Père và Le Pays de Nulle part được dịch và xuất bản tại Việt Nam: Người cha im lặng (năm 2018) và Xứ sở vô danh (năm 2026).