Trung Á bước vào năm 2026 với tâm thế lạc quan thận trọng

Tổng thống Nga Vladimir Putin và lãnh đạo các nước Trung Á tại Hội nghị thượng đỉnh Nga – Trung Á lần thứ hai. Ảnh: KREMLIN.RU

Tăng trưởng kinh tế và củng cố quyền lực

Kinh tế Trung Á ghi nhận năm tăng trưởng thứ ba liên tiếp, với mức trung bình 5,9%. Động lực chính đến từ đầu tư mạnh mẽ, sự bùng nổ của sản xuất công nghiệp, du lịch và các dự án hạ tầng quy mô lớn. Kyrgyzstan nổi lên như một “con hổ mới”, đạt mức tăng trưởng GDP gần 10%.

Trên phương diện chính trị, các chính quyền đương nhiệm tiếp tục củng cố quyền lực. Bầu cử quốc hội tại Kyrgyzstan và Tajikistan giúp các nhà lãnh đạo tái khẳng định vị thế. Ở Uzbekistan, Tổng thống Mirziyoyev bổ nhiệm con gái đứng đầu Văn phòng Tổng thống - động thái làm dấy lên đồn đoán về chuyển giao quyền lực theo hướng gia đình, dù ông vẫn có thể tại vị theo hiến pháp đến năm 2037. Tại Tajikistan, con trai của Tổng thống Rahmon được dự báo sẽ sớm đảm nhận vai trò điều hành hành pháp.

Trong khi đó, tiến trình tự do hóa theo mô hình phương Tây gặp trở ngại. Các sáng kiến xã hội dân sự nhận tài trợ nước ngoài chịu tác động kép từ việc cắt giảm ngân sách hỗ trợ dân chủ quốc tế của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump và các biện pháp siết chặt kiểm soát trong nước. Nhiều lãnh đạo khu vực công khai chỉ trích các tổ chức này là can thiệp vào công việc nội bộ dưới danh nghĩa “giá trị dân chủ”.

Bước ngoặt trong hợp tác khu vực

Một trong những diễn biến quan trọng nhất năm 2025 là các thỏa thuận Khujand giữa Kyrgyzstan, Tajikistan và Uzbekistan, chấm dứt tranh chấp lãnh thổ kéo dài nhiều thập kỷ. Đây được xem là bước ngoặt địa chính trị, tạo nền tảng xây dựng lòng tin và thúc đẩy hợp tác khu vực vốn trì trệ trong thời gian dài.

Hội nghị Tham vấn lần thứ bảy của nguyên thủ Trung Á tại Tashkent tháng 11/2025 tiếp tục củng cố xu thế tích cực. Dù còn thiên về tuyên bố chính trị, hội nghị đã thành lập Ban Thư ký thường trực và thông qua khuôn khổ an ninh khu vực. Đáng chú ý, nhóm C5 (năm nước Trung Á) đã chính thức mời Azerbaijan tham gia, mở ra mô hình “C6” - động thái gây tranh luận về bản sắc của khối non trẻ này.

Cân bằng giữa các cường quốc

Trung Á tiếp tục thể hiện kỹ năng cân bằng quan hệ quốc tế đáng kể. Khu vực giữ lập trường trung lập đối với cuộc xung đột Ukraine, đồng thời tìm cách giảm thiểu rủi ro từ các lệnh trừng phạt. Một cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái vào cơ sở dầu mỏ Nga ở Biển Đen tháng 11/2025 từng làm gián đoạn xuất khẩu dầu của Kazakhstan, nhưng nhìn chung các nước vẫn hưởng lợi từ thương mại mở rộng với Nga mà không vấp phải trừng phạt đáng kể từ phương Tây, đồng thời duy trì quan hệ kinh tế với Kiev.

Các cuộc khủng hoảng nội bộ và đối ngoại của Iran trong năm 2025 chỉ gây quan ngại hạn chế. Các Thủ đô Trung Á chọn cách tiếp cận “chờ đợi và quan sát”, kêu gọi hạ nhiệt căng thẳng giữa Tehran và Israel. Tháng 11/2025, Kazakhstan tham gia Hiệp định Abraham - động thái mang tính biểu tượng nhiều hơn thực chất.

Số lượng các cuộc gặp cấp cao theo khuôn khổ C5+1 tăng đột biến, với sự tham gia của Trung Quốc, Nga, Liên minh châu Âu, Mỹ và Nhật Bản. Trong bối cảnh đó, Kazakhstan nổi bật như một đầu tàu ngoại giao. Tổng thống Tokayev được đánh giá là đã điều hướng thành công môi trường địa chính trị phức tạp, theo đuổi chính sách không nằm trong “quỹ đạo ảnh hưởng của bất kỳ ai”.

Hạ tầng và thoát thế “không giáp biển”

Một minh chứng cho chính sách thực dụng là sự bùng nổ các dự án giao thông. Tính đến tháng 7/2025, có 90 dự án trị giá hơn 52,8 tỷ USD đang triển khai hoặc lên kế hoạch, phần lớn dựa vào nguồn tài trợ bên ngoài.

Đáng chú ý là tuyến đường sắt Trung Quốc - Kyrgyzstan - Uzbekistan và Hành lang Vận tải xuyên Caspi kết nối Trung Á với châu Âu qua Kavkaz. Các dự án này được kỳ vọng sẽ giảm đáng kể bất lợi địa lý của khu vực không giáp biển. Đồng thời, Kazakhstan và Uzbekistan bắt đầu xây dựng nhà máy điện hạt nhân với nguồn tài trợ ưu đãi từ Nga.

An ninh và thách thức dài hạn

Các tác nhân phi nhà nước từ Afghanistan vẫn là mối đe dọa an ninh xuyên quốc gia chính. Tuy nhiên, số vụ tấn công khủng bố giảm ở mức thấp. Các nước Trung Á tăng cường tiếp xúc với chính quyền Taliban nhằm ngăn chặn xâm nhập xuyên biên giới.

Bước sang năm 2026, sự ổn định chế độ tại năm nước cộng hòa được đánh giá là vững chắc. Triển vọng kinh tế nhìn chung tích cực, trừ khi xảy ra biến cố lớn như sụp đổ kinh tế Nga kéo theo dòng lao động hồi hương ồ ạt, hoặc khủng hoảng tài chính toàn cầu.

Tuy nhiên, những tranh chấp chưa được giải quyết về nguồn nước và năng lượng vẫn là lực cản đối với hội nhập khu vực. Biến đổi khí hậu và gia tăng dân số trong trung hạn có thể làm trầm trọng thêm căng thẳng nguồn nước vốn đã nhạy cảm.

Tự tin nhưng không chủ quan

Khả năng cạnh tranh địa chính trị gây bất ổn lớn cho Trung Á hiện được xem là tương đối thấp. Không cường quốc nào tỏ ra quan tâm đến việc thay đổi chế độ hay buộc khu vực phải chọn phe.

Sau nhiều thập kỷ bị xem như “bàn cờ” của các cường quốc, Trung Á đang chứng minh mình là chủ thể có năng lực hoạch định chính sách độc lập. Bước vào năm 2026, khu vực này mang theo sự tự tin được xây dựng trên nền tảng ổn định và tính toán thận trọng, chứ không phải ảo tưởng về miễn nhiễm trước biến động toàn cầu.

Quỳnh Vũ