Trung Á và vai trò chiến lược trong một thế giới đang biến đổi

Các quốc gia Trung Á chủ động đa dạng hóa đối tác, duy trì tăng trưởng trên 5% và khai thác lợi thế kết nối, từng bước định hình vai trò chiến lược trong trật tự toàn cầu mới (trong ảnh: Toàn cảnh Hội nghị thượng đỉnh EU và 5 quốc gia Trung Á tại Uzbekistan ngày 4/4/2025). Ảnh: THX/TTXVN

Theo hãng thông tấn Anadolu (Thổ Nhĩ Kỳ), sau một năm 2025 đầy biến động nhưng thành công trong việc khẳng định vị thế, Trung Á bước vào năm 2026 với một thử thách mới: Chuyển mình từ một điểm kết nối thụ động thành một hệ thống chiến lược bền vững, có khả năng định hình các điều khoản cạnh tranh giữa các cường quốc Đông và Tây.

Sự chủ động trong quản trị và ổn định khu vực

Theo ông Iskander Akylbayev, Giám đốc điều hành Xander Group, các quốc gia Trung Á (Kazakhstan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Tajikistan và Turkmenistan) đang thay đổi tinh tế nhưng quan trọng: họ không còn chỉ phản ứng trước áp lực bên ngoài mà đã chủ động đa dạng hóa đối tác.

Nền tảng của sự tự tin này chính là sự ổn định nội khối. Điển hình là vào tháng 3/2025, Kyrgyzstan và Tajikistan đã ký thỏa thuận biên giới toàn diện, dập tắt căng thẳng kéo dài nhiều thập kỷ. Bước đột phá này đã gỡ bỏ rào cản lớn nhất đối với niềm tin của nhà đầu tư và các dự án hậu cần dài hạn.

Sự ổn định chính trị đã chuyển hóa thành những con số kinh tế ấn tượng. Theo báo cáo từ Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu (EBRD): Tăng trưởng khu vực dự kiến đạt 6,1% vào năm 2025 (mức cao nhất khu vực châu Âu và Trung Á) và duy trì ở mức 5,2% vào năm 2026. Kazakhstan: Nền kinh tế đầu tàu dự báo tăng trưởng 5,7%. Kyrgyzstan & Tajikistan: Lần lượt ghi nhận mức tăng trưởng 9% và 7,5%. Uzbekistan: Dự kiến đạt 6,7%.

Ngoại giao đa cực

Năm 2025 đánh dấu bước tiến trong hoạt động ngoại giao của Trung Á khi khu vực này quản lý hiệu quả một "danh mục" các mối quan hệ cân bằng:

Với Liên minh châu Âu (EU): Thông qua gói đầu tư 12 tỷ euro tại hội nghị thượng đỉnh Samarkand, tập trung vào năng lượng sạch và nguyên liệu thô.

Với Trung Quốc: Củng cố tầm ảnh hưởng bằng hiệp ước "láng giềng tốt đẹp lâu dài" và các dự án hạ tầng quy mô.

Với Mỹ: Nâng tầm quan hệ qua hội nghị C5+1 tại Washington D.C. với các thỏa thuận hàng hàng không lớn (mua hàng chục máy bay Boeing 787-9 từ Kazakhstan, Tajikistan và Uzbekistan).

Với Nhật Bản: Cam kết huy động 3.000 tỷ yên (20 tỷ USD) trong 5 năm tới cho quản trị số và kết nối hạ tầng chất lượng cao.

Một xu hướng nổi bật là sự trỗi dậy của Tổ chức các Quốc gia Turkic (OTS). Từ một nền tảng mang tính văn hóa, OTS đã trở thành không gian điều phối kinh tế thực thụ. Thương mại nội khối OTS hiện đạt mức 42-57 tỷ USD/năm, chiếm một tỷ trọng đáng kể so với mức 3% cách đây 5 năm.

Thổ Nhĩ Kỳ đóng vai trò mắt xích quan trọng với tổng kim ngạch thương mại với OTS đạt 62,6 tỷ USD trong 5 năm qua. Sự hội nhập này được thúc đẩy mạnh mẽ bởi tuyến đường Zangezur và Hành lang Trung tâm, giúp Trung Á kết nối chặt chẽ hơn với châu Âu và vùng Anatolia.

Thách thức cốt lõi: Năng lượng và khí hậu

Dù tham vọng kết nối rất lớn, bài toán năng lượng vẫn là "gót chân Achilles" của khu vực. Việc Tajikistan phải phân phối điện vào cuối năm 2025 do hạn hán làm giảm sản lượng thủy điện là lời cảnh báo về tác động của biến đổi khí hậu đối với ổn định kinh tế.

Để giải quyết vấn đề này, các dự án quy mô lớn đang được triển khai, tiêu biểu là nhà máy thủy điện Kambar-Ata-1 tại Kyrgyzstan với khoản vay dự kiến 1,5 tỷ USD từ EBRD và sự đồng tài trợ của EU.

Bước sang năm 2026, Trung Á phải đối mặt với thử thách thể chế hóa các thành tựu đã đạt được. Để duy trì niềm tin của nhà đầu tư, khu vực cần các quy định dự đoán được, đấu thầu minh bạch và giải quyết tranh chấp đáng tin cậy. Nếu năm 2025 chứng minh Trung Á là một "cầu nối" chiến lược, thì năm 2026 sẽ là bài kiểm tra xem liệu hệ thống này có thực sự bền vững và phù hợp với ưu tiên của chính các quốc gia trong khu vực hay không.

Công Thuận/Báo Tin tức và Dân tộc