Trung Đông: Không thể vừa đánh vừa đàm

Sáng 11/6, Mỹ đã phát động một loạt cuộc không kích mới nhằm vào Iran sau khi Tổng thống Donald Trump cảnh báo Tehran sẽ “phải trả giá” vì các cuộc đàm phán bế tắc, khiến Iran đáp trả bằng các cuộc tấn công nhắm vào Bahrain, Kuwait và Jordan.

Cuộc tấn công mới của Mỹ vào nhiều thành phố của Iran diễn ra trong bối cảnh các nỗ lực đàm phán chấm dứt chiến tranh lại rơi vào bế tắc, khi Iran khăng khăng sẽ duy trì sự kiểm soát eo biển Hormuz. Cuộc tấn công của Mỹ có vẻ dữ dội và lan rộng hơn ngày hôm trước, nhưng Iran không công bố thông tin về những mục tiêu bị tấn công.

Esmaeil Baghaei, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran. Ảnh: Bộ Ngoại giao Iran

Các vụ nổ đã được báo cáo xung quanh thủ đô Tehran của Iran, cũng như thành phố cảng Bandar Abbas và các khu vực phía Nam khác dọc theo eo biển Hormuz. Trước các cuộc tấn công, ông Trump đã tuyên bố sẽ "đánh mạnh một lần nữa" khi thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tháng dường như sắp sụp đổ.

Kuwait đã đóng cửa không phận do vụ tấn công sáng 11/6, nhưng không cung cấp chi tiết về thiệt hại. Jordan không thừa nhận vụ tấn công, mặc dù Đại sứ quán Mỹ tại Amman đã cảnh báo về điều đó. Và, Bahrain đã bật còi báo động tên lửa mà không đề cập đến thiệt hại có thể xảy ra ở đó.

3 cuộc tấn công qua lại trong tuần qua đã thử thách thỏa thuận ngừng bắn mong manh kéo dài 2 tháng. Đầu tiên là các cuộc tấn công giữa Iran và Israel vào ngày 7 và rạng sáng 8/6, tiếp theo là 2 đợt bắn phá giữa Mỹ và Iran. 2 ngày không kích diễn ra sau vụ bắn rơi một máy bay trực thăng Apache của Mỹ trên eo biển Hormuz, mà ông Trump cho là do Iran gây ra.

Theo Fox News, trong một cuộc phỏng vấn qua điện thoại, ông Trump cho biết ông có thể ra lệnh tấn công mới vào các nhà máy điện và cầu vì Iran đang trì hoãn quá lâu việc đạt được thỏa thuận. Ông Trump thường xuyên đe dọa sẽ nối lại hành động quân sự kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn được thiết lập, nhưng vẫn chưa thực hiện đầy đủ lời đe dọa đó.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baqaei cho biết, các cuộc tấn công của Mỹ đã gây nguy hiểm cho các cuộc đàm phán ngừng bắn đang diễn ra. Ông Baghaei cẩn thận khẳng định rằng, cuộc đối thoại với Mỹ, được tiến hành gián tiếp thông qua Pakistan, vẫn đang tiếp diễn và chưa bị đình chỉ. Ông kiên quyết cho rằng Mỹ có liên quan đến các cuộc tấn công, nói rằng: “Không ai trong khu vực của chúng ta tin rằng Israel lại có thể hành động mà không có sự phối hợp và hợp tác trước đó từ Mỹ”.

Các cuộc đàm phán nhằm biến thỏa thuận ngừng bắn thành một nền hòa bình lâu dài đã bị đình trệ trong nhiều tuần, với những xung đột định kỳ khi cả hai bên tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công hạn chế và đổ lỗi cho nhau về việc vi phạm thỏa thuận ngừng bắn.

Việc Iran và Israel quay trở lại các cuộc giao tranh quân sự quy mô lớn đã mở rộng cuộc xung đột, không chỉ biến các cuộc tấn công của Israel vào Hezbollah thành nguyên nhân trực tiếp gây chiến đối với Iran, mà còn lôi kéo lực lượng Houthi ở Yemen trở lại cuộc xung đột với những hậu quả khó lường.

Sự can thiệp của lực lượng Houthi càng làm nghiêng cán cân về phía Iran. Tác động chính xác sẽ phụ thuộc vào việc lực lượng Houthi có quyết định mở rộng lệnh phong tỏa đã được công bố, hiện chỉ giới hạn ở hoạt động vận chuyển hàng hóa của Israel ở Biển Đỏ, thành một lệnh phong tỏa rộng hơn đối với hoạt động vận chuyển hàng hóa của đối phương hay không.

Eo biển Bab al-Mandab, nối Biển Đỏ với vịnh Aden, đóng vai trò như một van xả áp quan trọng cho các nước xuất khẩu dầu mỏ. Dòng dầu của Saudi Arabia đã tăng mạnh qua đường ống dẫn dầu Đông-Tây sau khi eo biển Hormuz đóng cửa, chuyển hướng hàng triệu thùng dầu mỗi ngày đến Biển Đỏ. Lực lượng Houthi chưa tuyên bố sẽ chặn dòng chảy này, nhưng điều đó có thể thay đổi.

Tuyến đường Biển Đỏ chiếm 15% tổng lượng vận tải đường biển toàn cầu và eo biển Hormuz chiếm khoảng 20%. Việc đóng cửa hoàn toàn đồng thời cả hai tuyến đường thủy này sẽ gây áp lực rất lớn lên tuyến đường Mũi Hảo Vọng vòng qua Nam Phi.

Lực lượng Houthi bắt đầu phong tỏa các tàu thuyền trên Biển Đỏ hướng đến các cảng của Israel từ tháng 11/2013, dẫn đến sự phá sản của cảng Eilat của Israel. Số lượng tàu thuyền đi qua kênh đào Suez giảm hơn một nửa vào năm 2024, dẫn đến sự sụt giảm mạnh doanh thu của kênh đào và Ai Cập.

Các nhà trung gian hòa giải khu vực đã và đang nỗ lực giảm bớt căng thẳng. Truyền thông Iran đưa tin, một phái đoàn từ Qatar - một bên trung gian hòa giải quan trọng - đã đến Tehran hôm 10/6 để thảo luận về những diễn biến mới nhất.

Các yêu cầu đàm phán của Iran khá nhất quán: một lệnh ngừng bắn ở Lebanon bao gồm việc rút quân Israel và việc giải tỏa một nửa số tài sản bị đóng băng của Iran, khoảng 12 tỷ USD; một hình thức quản lý của Iran đối với eo biển Hormuz; và các cuộc thảo luận chi tiết sau đó về việc Tehran đảm bảo với Mỹ rằng họ không tìm kiếm vũ khí hạt nhân, bao gồm cả việc giảm độ tinh khiết của kho dự trữ uranium được làm giàu cao của mình. Ông Trump đã gần như đồng ý với các điều khoản này, nhưng đang cố gắng tìm cách diễn đạt chúng sao cho dễ được cử tri trong nước chấp nhận hơn.

Tàu thuyền trong eo biển Hormuz. Ảnh: EPA

Ông Trump rất muốn đạt được một thỏa thuận hòa bình khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ đang đến gần trong bối cảnh lạm phát gia tăng và tỷ lệ ủng hộ tổng thống giảm mạnh. Tuy nhiên, vẫn còn những khác biệt đáng kể giữa hai bên.

Một trở ngại đáng kể đối với một thỏa thuận hòa bình lâu dài giữa Iran và Mỹ là cuộc xung đột giữa Hezbollah và Israel ở Lebanon. Iran khẳng định rằng bất kỳ thỏa thuận ngừng bắn nào cũng phải bao gồm mặt trận Lebanon, trong khi Israel và Mỹ lại muốn tách riêng.