Đánh giá các nguy cơ ở Trung Đông hiện nay

Iran và Israel đã ngừng tấn công lẫn nhau sau lời kêu gọi của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là lệnh ngừng bắn này sẽ kéo dài được bao lâu.

Đợt leo thang căng thẳng mới nhất, bắt nguồn từ cuộc xung đột song song tại Lebanon giữa Israel và lực lượng Hezbollah được Iran hậu thuẫn.

Hiện vẫn chưa rõ liệu Hezbollah có phối hợp với Iran trong cuộc tấn công này hay hành động độc lập theo logic địa chính trị lâu nay ở Trung Đông, nơi các lực lượng cứng rắn trong khu vực thường hỗ trợ lẫn nhau, theo kênh Channel News Asia (CNA).

Tên lửa Iran tấn công Israel ngày 7-6. Ảnh: ANADOLU AGENCY

Xung đột có nguy cơ tái bùng phát

Những diễn biến mới nhất đã khiến Mỹ rơi vào thế kẹt giữa hai bên.

Lo ngại các đòn đáp trả qua lại có thể vượt ngoài tầm kiểm soát và khiến các cuộc đàm phán vốn đã khó khăn nhằm chấm dứt cuộc chiến với Iran càng thêm phức tạp, Tổng thống Trump đã nhanh chóng tìm cách ngăn Iran và Israel tiếp tục tấn công lẫn nhau.

“Israel và Iran phải ngay lập tức ngừng nổ súng” - ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social vào ngày 8-6. Kể từ đó, cả Iran và Israel đều có phản hồi tích cực, song những động thái của hai nước được đánh giá để mở khả năng bùng phát vòng đối đầu mới.

Bộ chỉ huy quân sự hỗn hợp của Iran cảnh báo sẽ đáp trả bằng các biện pháp “nghiêm khắc và mang tính hủy diệt hơn nhiều” nếu Israel tiếp tục các “hành động gây hấn và thù địch... bao gồm cả tại miền nam Lebanon”.

Israel bác bỏ cảnh báo này, khẳng định sẽ tiếp tục các chiến dịch chống Hezbollah và sẽ tiến hành các cuộc tấn công vào khu vực ngoại ô phía nam thủ đô Beirut để đáp trả bất kỳ vụ tấn công nào nhằm vào miền bắc Israel.

Bằng cách đó, Israel và Iran đã để ngỏ khả năng tái bùng phát xung đột bất cứ lúc nào. Israel tin rằng vấn đề Iran chỉ có thể được giải quyết bằng biện pháp quân sự, nhưng sẽ phải hành động thận trọng để tránh làm rạn nứt thêm mối quan hệ vốn đã căng thẳng với ông Trump.

Mặc dù cuộc không kích mới nhất dường như đi ngược lại mong muốn của Tổng thống Trump, người đã đề nghị Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu không đáp trả đợt tập kích tên lửa mới nhất của Iran, chiến dịch không kích của Israel vẫn được tiến hành với mức độ tính toán và kiềm chế nhất định.

Trong khi đó, Iran coi một cuộc đối đầu có kiểm soát với Israel là cách để bảo đảm tình trạng “không chiến tranh nhưng cũng không hòa bình” tại eo biển Hormuz không trở thành hiện trạng kéo dài, đồng thời phá vỡ thế bế tắc trong các cuộc đàm phán với Mỹ và vẫn duy trì được uy tín khi đứng về phía Hezbollah.

Đó chính là những quả bom hẹn giờ tiềm tàng đang âm thầm đếm ngược bên dưới sự xuống thang căng thẳng hiện nay giữa Iran và Israel, TS James M Dorsey - Nghiên cứu viên cao cấp thỉnh giảng tại S Rajaratnam School of International Studies thuộc ĐH Nanyang Technological viết trên CNA.

Thủ đô Tehran (Iran). Ảnh: WANA

Quân bài Houthis

Một quân bài mà Iran vẫn còn nắm trong tay là lực lượng Houthis tại Yemen.

Hiện chưa rõ liệu Houthis có tuân theo quyết định của Iran về việc tạm ngừng các cuộc tấn công vào Israel hay không. Hôm 8-6, Houthis đã phóng một tên lửa đạn đạo vào Israel. Nhóm này cũng tuyên bố sẽ mở rộng phạm vi đối đầu từ eo biển Hormuz sang eo biển Bab al-Mandab - tuyến đường thủy chiến lược kết nối kênh đào Suez với Biển Ả Rập và Ấn Độ Dương - bằng cách phong tỏa các tàu thuyền có liên quan Israel.

Trong thời gian xung đột Israel-Hamas, Houthis thường xuyên tấn công tàu thuyền trên Biển Đỏ, cho rằng đó là biện pháp buộc Israel chấm dứt chiến dịch oanh kích vào Dải Gaza. Việc cản trở hoạt động hàng hải qua eo biển Bab al-Mandab, nơi khoảng 10% thương mại toàn cầu đi qua, sẽ làm gia tăng đáng kể tác động của cuộc chiến đối với các quốc gia vùng Vịnh, thị trường năng lượng thế giới và thương mại quốc tế.

Điều đó cũng có nguy cơ lôi kéo thêm nhiều quốc gia, trong đó có Saudi Arabia, vào cuộc chiến. Saudi Arabia đã duy trì một lệnh ngừng bắn trên thực tế với Houthis trong 4 năm qua, sau khi Riyadh phát động chiến dịch quân sự chống lại lực lượng này vào năm 2015. Thỏa thuận ngừng bắn đó giúp Saudi Arabia trở thành một trong ba nước vùng Vịnh, cùng với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Oman, có thể giảm sự phụ thuộc vào tuyến vận tải qua eo biển Hormuz do Iran kiểm soát.

Houthis chính thức tham gia cuộc chiến với Iran vào cuối tháng 3, nhưng phần lớn mang tính biểu tượng khi phóng tên lửa vào Israel chỉ 4 lần và không thực hiện thêm vụ phóng nào kể từ đầu tháng 4.

Houthis có lý do chính đáng để kiềm chế và giới hạn sự ủng hộ dành cho Iran ở mức các tuyên bố chính trị cùng một số vụ phóng tên lửa. Bằng cách đó, Yemen có thể trở thành một lựa chọn tiềm năng cho Saudi Arabia và các quốc gia vùng Vịnh khác đang tìm kiếm những tuyến đường thay thế nhằm tránh phụ thuộc vào eo biển Hormuz, thay vì tiếp tục bị xem là một mối đe dọa đối với ổn định và an ninh khu vực.

Câu hỏi hiện nay là liệu Houthis cho rằng lợi ích của họ được bảo đảm tốt hơn khi tiếp tục đứng bên lề cuộc đối đầu giữa Mỹ, Israel và Iran, hay khi đặt cược toàn bộ vào Iran. Đối với Iran, việc mở rộng sự gián đoạn giao thông hàng hải sang eo biển Bab al-Mandab có ý nghĩa tăng cường đòn bẩy trong các cuộc đàm phán với Mỹ về một thỏa thuận chấm dứt chiến tranh vốn đến nay vẫn còn xa vời.