Trung Đông và nguồn tài nguyên có giá trị chiến lược hơn dầu mỏ

Quang cảnh bờ biển Iran và đảo Qeshm ở eo biển Hormuz, ngày 10/12/2023. Ảnh tư liệu: REUTERS/TTXVN

Sự phụ thuộc sinh tồn vào hệ thống khử mặn

Vùng Vịnh Ba Tư được thiên nhiên ban tặng nguồn tài nguyên hydrocarbon khổng lồ trị giá hàng nghìn tỷ USD. Nhưng nghịch lý thay, đây lại là một trong những khu vực khan hiếm nước ngọt nhất hành tinh. Để giải quyết bài toán sinh tồn này, từ thập niên 1970, các quốc gia Arập đã sử dụng chính nguồn lợi nhuận từ dầu mỏ để xây dựng mạng lưới các nhà máy khử mặn nước biển. Đến nay, hệ thống này đã trở thành mạch máu không thể thay thế, nuôi dưỡng khoảng 100 triệu người sinh sống tại các quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC), bao gồm Saudi Arabia, Kuwait, Bahrain, Qatar, Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất (UAE) và Oman.

Tính đến hiện tại, khu vực này vận hành gần 450 nhà máy khử mặn để đảm bảo nguồn nước sinh hoạt. Mức độ phụ thuộc vào công nghệ này đã đạt tới ngưỡng tuyệt đối tại một số quốc gia. Kuwait, Qatar và UAE gần như không có nguồn thay thế, đặc biệt là tại các siêu đô thị như Dubai. Ngay cả Saudi Arabia, quốc gia sở hữu nhiều nhà máy khử mặn nhất khu vực, cũng dựa vào hệ thống này. Điển hình là nhà máy khử mặn Jubail bên bờ Vịnh Ba Tư. Đây là nguồn cung cấp hơn 90% lượng nước uống cho thủ đô Riyadh thông qua hệ thống đường ống phức tạp dài 500 km.

Tầm quan trọng của nước uống đã được CIA khẳng định trong một bản đánh giá mật từ đầu những năm 1980. Theo đó, các quan chức cấp cao trong khu vực coi nước quan trọng hơn dầu mỏ đối với sự thịnh vượng quốc gia. CIA cảnh báo rằng trong bối cảnh chiến sự leo thang, nước chính là yếu tố quyết định cục diện cuộc chiến giữa Mỹ và Iran. Dù bốn thập kỷ đã trôi qua, tình hình vẫn không hề thay đổi: công nghệ khử mặn dù đã giúp biến nước biển thành nước uống với chi phí hợp lý, nhưng nó lại tạo ra một "gót chân Achilles" về mặt an ninh khi các cơ sở này đòi hỏi nguồn năng lượng khổng lồ từ dầu khí để vận hành máy phát điện.

Khi nguồn sống trở thành mục tiêu quân sự

Vấn đề thứ hai và cũng là mối lo ngại lớn nhất hiện nay chính là tính dễ bị tổn thương của các nhà máy khử mặn trước các cuộc tấn công quân sự. Trong một kịch bản xung đột toàn diện, các cơ sở này trở thành những "mục tiêu mềm" nhưng mang lại hiệu quả phá hoại cực lớn. Một bản ghi nhớ năm 2008 của Đại sứ quán Mỹ tại Saudi Arabia do Wikileaks công bố đã chỉ ra một thực tế tàn khốc: Thủ đô Riyadh sẽ phải sơ tán hoàn toàn trong vòng chỉ một tuần nếu nhà máy Jubail hoặc hạ tầng liên quan bị hư hại nghiêm trọng. Tài liệu này khẳng định cấu trúc Chính phủ Saudi Arabia hiện nay khó có thể tồn tại nếu không có nhà máy này.

Thực tế lịch sử và các diễn biến gần đây cho thấy rủi ro này không hề mang tính lý thuyết. Dù luật pháp quốc tế và Công ước Geneva bảo vệ các hạ tầng dân sự thiết yếu, nhưng trong sức nóng của xung đột Trung Đông, các rào cản nhân đạo thường bị phớt lờ. Iran đã từng tấn công một trạm điện tại Fujairah (UAE), nơi cung cấp năng lượng cho một trong những nhà máy khử mặn lớn nhất thế giới. Tại Kuwait, các vụ đánh chặn thiết bị bay không người lái cũng từng gây hỏa hoạn cho hạ tầng ngành nước. Những hành động này cho thấy Tehran nhận thức rất rõ điểm yếu của đối phương.

Về mặt quân sự, Iran có thể không đủ nguồn lực để đối đầu trực diện với liên minh Mỹ - Israel, nhưng họ có khả năng nhắm vào các hạ tầng thiết yếu để gây tổn hại tối đa về kinh tế và xã hội. Việc tấn công các nhà máy nước hoặc gây ô nhiễm nguồn nước biển là những chiến thuật đã từng có tiền lệ. Năm 1991, quân đội Iraq đã cố ý xả dầu ra Vịnh Ba Tư để cản trở cuộc đổ bộ của liên quân và phá hoại các nhà máy khử mặn của Saudi Arabia. Ngày nay, nguy cơ Iran lặp lại chiến thuật này bằng tên lửa hoặc máy bay không người lái dẫn đường chính xác là một mối đe dọa hiện hữu.

Việc nhắm vào nguồn nước thường là một chủ đề cấm kỵ vì tính chất nhân đạo, nhưng lịch sử Trung Đông chứng minh rằng những điều tưởng chừng không thể vẫn có thể xảy ra. Nếu chiến sự tiếp tục leo thang, nước sẽ trở thành nguồn tài nguyên thay đổi hoàn toàn cục diện cuộc chiến. Dầu mỏ có thể mang lại sự giàu có, nhưng nước mới chính là nền tảng duy nhất cho sự tồn tại. Trong cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran, bất kỳ sự hư hại nào đối với hệ thống khử mặn cũng có thể dẫn đến một cuộc khủng hoảng nhân đạo không thể cứu vãn, buộc các quốc gia vùng Vịnh rơi vào tình thế không còn lựa chọn nào khác ngoài việc lùi bước.

Vân Anh/TTXVN (Theo Bloomberg)