Trung Quốc có lời giải mới cho bài toán dân số suy giảm: robot và AI

Một bé gái ngắm sản phẩm robot tại cửa hàng trải nghiệm của nhà sản xuất robot Unitree ở Bắc Kinh. Ảnh: China News Service/Getty Images

Theo CNN, tỷ lệ sinh của Trung Quốc đã chạm mức thấp kỷ lục, làm dấy lên lo ngại về một cú sốc kinh tế lớn trong nhiều thập kỷ tới khi lực lượng lao động khổng lồ của nước này thu hẹp và số người nghỉ hưu hưởng lương hưu gia tăng.

Một loạt chính sách khuyến khích sinh con - từ trợ cấp tiền mặt, ưu đãi thuế đến nới lỏng quy định kết hôn - cho đến nay vẫn chưa thể đảo ngược xu hướng giảm, theo dữ liệu công bố tháng trước.

Nhưng Trung Quốc cũng đang tính đến một giải pháp khác: robot và tự động hóa.

Trong nhiều năm, Chủ tịch Tập Cận Bình đã thúc đẩy nâng cấp và tự động hóa ngành sản xuất, nhằm biến Trung Quốc thành một cường quốc công nghệ cao tự chủ.

Hiện nay, chiến lược đó đang giao thoa với nhu cầu cấp bách tái cân bằng cơ cấu dân số. Nếu không được xử lý, sự mất cân đối này có thể làm sụp đổ hệ thống lương hưu, đẩy chi phí y tế gia đình tăng cao và làm suy giảm năng suất.

“Nếu Trung Quốc cứ tiếp tục như 20–30 năm qua thì sẽ xảy ra khủng hoảng lớn do sự lệch pha giữa hệ thống dân số và hệ thống kinh tế", Stuart Gietel-Basten, chuyên gia nhân khẩu học tại trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hong Kong, nhận định.

Các chuyên gia cho rằng nếu được quản lý tốt, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo có thể giúp ngăn đà tăng trưởng kinh tế rơi tự do vì nhân khẩu họ, ít nhất trong vài thập kỷ tới. Tuy nhiên, chuyển đổi công nghệ cao là thách thức lớn, đặc biệt với một quốc gia 1,4 tỷ dân từng xây dựng tăng trưởng dựa vào lực lượng lao động đông đảo.

Em bé ngồi ghế đu trong công viên ở thành phố Fuyang, Trung Quốc. Ảnh: Getty Images

Thách thức càng lớn với Đảng Cộng sản Trung Quốc, vốn gắn tính chính danh với ổn định kinh tế và mục tiêu đưa Trung Quốc trở thành “quốc gia phát triển mức trung bình” trong thập kỷ tới.

Guojun He, giáo sư kinh tế tại Đại học Hong Kong, cho rằng nếu Trung Quốc duy trì được mức tăng năng suất lao động nhờ robot, số hóa và AI, nước này có thể giữ hoặc tăng sản lượng công nghiệp với ít công nhân hơn. Tuy vậy, tự động hóa chỉ có thể “giảm thiểu đáng kể” chứ không thể xóa bỏ hoàn toàn tác động kinh tế của lực lượng lao động suy giảm, và cần kết hợp nhiều chính sách từ giáo dục đến an sinh xã hội.

Cuộc cách mạng robot

Trung Quốc hiện là thị trường robot công nghiệp lớn nhất thế giới, chiếm hơn một nửa số robot được lắp đặt toàn cầu năm 2024, theo Liên đoàn Robot Quốc tế.

Các cánh tay robot đang hàn, sơn và lắp ráp trong những dây chuyền tự động hóa cao, thậm chí tại các “nhà máy tối” không cần bật đèn cho con người làm việc.

Mức độ tự động hóa cao giúp các nhà máy Trung Quốc sản xuất xe điện và tấm pin mặt trời quy mô lớn với giá thấp, góp phần tạo nên thặng dư thương mại ngày càng tăng.

Bắc Kinh cũng đặt cược mạnh vào robot hình người, với hơn 140 công ty tham gia phát triển trong lĩnh vực được chính phủ trợ cấp này.

Hiện các robot hình người chủ yếu xuất hiện như biểu tượng tham vọng công nghệ – biểu diễn trên truyền hình hay thi đấu quảng bá – nhưng một số đã được thử nghiệm trên dây chuyền lắp ráp, trung tâm logistics và phòng thí nghiệm.

Tất cả nằm trong chiến lược “Made in China 2025” công bố năm 2015 - cùng năm Trung Quốc quyết định chấm dứt chính sách “một con” kéo dài hàng thập kỷ.

Theo Bert Hofman tại Viện Đông Á, Đại học Quốc gia Singapore, khi dân số bắt đầu suy giảm, tự động hóa và AI ngày càng được coi là công cụ giúp tăng năng suất để bù đắp.

Xã hội già hóa

Tầm nhìn chính thức của chiến lược "Made in China 2025" còn bao gồm việc sử dụng robot như người chăm sóc cho nhóm dân số trên 60 tuổi – hiện chiếm 23% dân số và có thể vượt quá một nửa vào năm 2100 theo dự báo Liên Hợp Quốc.

Di sản của chính sách một con khiến nhiều người là con một phải chăm sóc cha mẹ mà không có anh chị em chia sẻ gánh nặng.

Hướng dẫn gần đây của chính phủ kêu gọi thúc đẩy robot hình người, AI, giao diện não–máy tính, robot ngoại xương và bộ trợ lực cơ bắp để hỗ trợ người cao tuổi.

Một mối lo khác là hệ thống lương hưu nhà nước, vốn có nguy cơ thâm hụt khi dân số già đi. Tianzeng Xu, chuyên gia tại Economist Intelligence Unit, cho rằng nếu công nghệ giúp tăng mạnh năng suất, mỗi lao động có thể đóng góp nhiều hơn cho hệ thống, giúp duy trì quỹ hưu trí.

Hai phụ nữ cao tuổi trên một quảng trường ở thành phố Trùng Khánh. Ảnh: Getty Images

Những rủi ro phía trước

Theo Hofman, Trung Quốc có thể duy trì lợi thế cho đến những năm 2070, khi tốc độ giảm lực lượng lao động có thể vượt tốc độ tăng năng suất.

Một vấn đề khác là chuyển đổi công nghệ có thể khiến nhiều người mất việc trong ngắn hạn. Các chuyên gia ước tính AI và robot có thể ảnh hưởng tới khoảng 70% ngành sản xuất Trung Quốc.

Giáo sư Guojun He nhấn mạnh cần đầu tư nghiêm túc vào đào tạo lại và nâng cao kỹ năng để người lao động chuyển từ công việc thủ công lặp lại sang vận hành hệ thống tự động hoặc dịch vụ giá trị cao hơn. Đồng thời, phải củng cố hệ thống an sinh xã hội để hỗ trợ người lao động chuyển đổi ngành nghề hoặc đối mặt thất nghiệp.

Các chuyên gia cũng lưu ý tự động hóa chỉ là một phần giải pháp. Trung Quốc cần tiếp tục cải cách lương hưu (đã nâng tuổi nghỉ hưu lần đầu năm 2024), đầu tư giáo dục và giữ người dân làm việc lâu hơn.

“Dù tỷ lệ sinh thấp sẽ có tác động lớn, sự suy giảm dân số diễn ra dần dần và vẫn còn thời gian để điều chỉnh", chuyên gia Philip O’Keefe tại Đại học New South Wales (Australia) nhận định.

Thu Hằng/Báo Tin tức và Dân tộc