Trung Quốc đổi 'sân chơi' quyền lực mềm

Một ngày đầu năm 2025, Mary Roettger lần đầu đăng nhập nền tảng RedNote của Trung Quốc nhằm tìm kiếm chỗ trú chân mới trên mạng xã hội. Trong bối cảnh Mỹ khi ấy đe dọa cấm TikTok, nữ nhà văn sống tại Florida đã nghĩ mình sẽ trải nghiệm không gian mạng trực tuyến vụng về, ngập tràn spam và sự tiêu cực. Nhưng thực tế lại hoàn toàn khác.

Roettger đã bất ngờ trước bầu không khí thân thiện và hào hứng của cộng đồng RedNote. “Điều đó thật mới mẻ”, người phụ nữ cho biết, tiết lộ mình thường chia sẻ thơ, ảnh mèo và video những buổi dạo bộ. “Ở đó thực sự là người nói chuyện với người, không phải chỉ là khẩu hiệu hay những xu hướng rỗng tuếch”.

Cùng với Roettger, làn sóng người dùng tự nhận là “dân tị nạn TikTok” bắt đầu cùng nhau cười đùa, chia sẻ meme (ảnh chế) và ảnh thú cưng với người dùng Trung Quốc, nói chuyện về nhiều chủ đề từ ẩm thực, trang điểm đến những khó khăn thường ngày. Những tương tác ấy cho thấy mối quan hệ đang nảy nở giữa người dùng mạng xã hội Trung Quốc và quốc tế, nhờ các xu hướng vui nhộn và các tiếp xúc gần gũi.

Trong bối cảnh ấy, giới hoạch định chính sách tại Bắc Kinh đang muốn tận dụng làn sóng quan tâm văn hóa Trung Quốc để đưa các nền tảng mạng xã hội nội địa ra thế giới.

Các chuyên gia nhận định mạng xã hội có thể giúp Trung Quốc kể câu chuyện của mình theo cách linh hoạt hơn, vượt khỏi khung địa chính trị truyền thống thông qua meme, vlog du lịch và tương tác đời thường. Tuy nhiên, để biến mức độ tương tác cao thành ảnh hưởng lâu dài lại là bài toán khó.

Theo các nhà quan sát, chỉ có tính chân thực, sự sáng tạo, và tương tác tự nhiên, thay vì sự can thiệp nặng tay của nhà nước, mới giúp tạo dựng niềm tin và gắn kết bền vững.

Nền tảng RedNote của Trung Quốc từng chứng kiến làn sóng gia nhập của những tài khoản tự nhận là "tị nạn TikTok" từ Mỹ, trong bối cảnh Washington đe dọa cấm cửa TikTok. Ảnh: Branding Records.

Hình ảnh Trung Quốc đang đổi khác

Năm 2025 chứng kiến làn sóng quan tâm mạnh mẽ của thế giới đối với văn hóa đại chúng Trung Quốc, từ hiện tượng “người tị nạn TikTok”, sức hút của đồ chơi búp bê Labubu, đến tiểu thuyết mạng và phim ngắn.

Theo giới quan sát, những sản phẩm văn hóa lan tỏa một cách tự nhiên này không chỉ mang lại doanh thu mà còn tạo ra sự chuyển biến âm thầm trong cách thế giới nhìn về Trung Quốc, đặc biệt với giới trẻ quen sống trên môi trường số.

Shaoyu Yuan, chuyên gia về quyền lực mềm tại Đại học New York, cho rằng làn sóng nội dung số đã góp phần đẩy hình ảnh Trung Quốc theo hướng tích cực hơn. Thông qua những influencer (người ảnh hưởng trên mạng xã hội) phong cách sống hay meme lan truyền, khán giả nước ngoài có thêm điểm chạm cảm xúc với một quốc gia vốn thường xuất hiện trên các dòng tít căng thẳng.

“Thay vì chỉ thấy Trung Quốc qua lăng kính xung đột hay đối đầu với Mỹ, giới trẻ nhìn thấy sự hài hước, sáng tạo, thời trang và đời sống thường ngày”, Yuan nói. “Khi đã thấy con người ở đó gần gũi, bạn sẽ khó có thể coi cả một quốc gia như mối đe dọa”.

Khảo sát của Hội đồng Chicago về các Vấn đề Toàn cầu (Mỹ) công bố tháng 10 cho thấy hơn nửa người Mỹ được hỏi ủng hộ chính sách hợp tác và gắn kết với Bắc Kinh, tăng so với mức 40% năm 2024.

Jianqing Chen, giảng viên Đại học Washington ở St Louis, cho rằng sự phổ biến của nội dung mạng xã hội Trung Quốc đang giúp giảm bớt các định kiến lâu nay, từ thiên kiến chủng tộc đến những hiểu lầm mang màu sắc Chiến tranh Lạnh. Bà coi đây là điểm sáng trong bối cảnh chủ nghĩa bài ngoại và tâm lý chống nhập cư gia tăng trên toàn cầu.

Với Roettger, việc trò chuyện cùng người dùng Trung Quốc trên RedNote đã khiến Trung Quốc không còn là khái niệm xa lạ. “Trước đây hiểu biết của tôi về đất nước và văn hóa Trung Quốc rất hời hợt. Giờ tôi thấy chúng ta giống nhau hơn rất nhiều, không ngày nào là không phải xuôi ngược tất tả, cùng mong muốn sự kết nối, hạnh phúc và tiếng cười”, cô nói.

Một influencer cầm búp bê Labubu trong chương trình mua sắm trực tuyến tại London vào ngày 11/112025. Ảnh: Reuters.

Mạng xã hội - 'bảo bối' chiến lược quốc gia

Bên ngoài các dòng tít về sức mạnh thương mại và quân sự, quyền lực mềm đã trở thành mặt trận quan trọng trong cạnh tranh Mỹ - Trung. Trung Quốc đang ngày càng coi mạng xã hội là công cụ chiến lược để cải thiện hình ảnh quốc gia.

Bắc Kinh đã đưa mục tiêu mở rộng ảnh hưởng quốc tế của các nền tảng số vào kế hoạch 5 năm giai đoạn 2026-2030. Trong phiên họp Bộ Chính trị ngày 28/11/2025, Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh việc tăng cường truyền thông quốc tế, sử dụng Internet để truyền tải tốt tiếng nói và câu chuyện của Trung Quốc.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng thành công của các trào lưu văn hóa số hiện nay chủ yếu đến từ động lực thị trường và sáng tạo từ cơ sở, mà cụ thể là hệ sinh thái kể chuyện đời thường của người dùng mạng xã hội, các studio nhỏ và người ảnh hưởng. Điều này khiến hình ảnh Trung Quốc trông đa dạng và “bình thường hơn” trong mắt công chúng quốc tế.

Theo Yuan, mô hình này đang đảo ngược cách làm truyền thống của Trung Quốc. Trước đó, Trung Quốc truyền thông ra thế giới thông qua các kênh chính thức như báo đài trung ương và Viện Khổng Tử. Nhưng cách làm này vẫn thường gặp phải thái độ hoài nghi ở nước ngoài và không thể thu hút giới trẻ.

Một influencer (người ảnh hưởng trên mạng xã hội) đang quay video cho tài khoản RedNote mới lập tại Quảng trường Thời đại ở New York vào ngày 16/1/2025. Ảnh: Reuters.

Dù triển vọng rộng mở, con đường ra thế giới của các nền tảng Trung Quốc vẫn đối mặt nhiều trở ngại. Các chuyên gia chỉ ra những rủi ro về lòng tin địa chính trị, kiểm duyệt nội dung, an ninh dữ liệu và sự khác biệt trong thói quen sử dụng mạng xã hội.

Alexander Davey, nhà phân tích tại Viện Mercator, cho rằng thách thức lớn nhất là liệu các nền tảng Trung Quốc có thể vận hành theo chuẩn mực toàn cầu như Instagram hay X, nơi môi trường mạng xã hội thường thông thoáng và phân cực hay không.

Một số chủ đề nhạy cảm từng xuất hiện trong các cuộc trao đổi trên RedNote sau làn sóng người dùng quốc tế, cho thấy ranh giới kiểm duyệt là vấn đề khó tránh.

Dylan Loh, giảng viên Đại học Công nghệ Nanyang, nhận định hiện tượng “người tị nạn TikTok” chỉ mang tính ngắn hạn. Sau khi Mỹ đảo ngược quyết định cấm TikTok, lượng người dùng nước ngoài trên RedNote sụt giảm mạnh.

Theo ông, các nền tảng phương Tây được thiết kế với tầm nhìn toàn cầu ngay từ đầu, trong khi ứng dụng Trung Quốc chủ yếu phát triển trong thị trường nội địa, chịu kiểm soát chặt chẽ và gắn chặt với nhà nước.

Các chuyên gia cho rằng, trao đổi văn hóa từ dưới lên có thể hiệu quả hơn so với kiểu giao tiếp từ trên xuống của chính phủ. Ảnh: Reuters.

Nhiều ý kiến cho rằng thay vì tập trung vào nền tảng, Trung Quốc có thể đạt hiệu quả hơn nếu khuyến khích các tiếng nói cá nhân vươn ra thế giới. “Mỗi người ở Trung Quốc đều có thể là một kênh truyền thông”, ông Tôn Thành Hạo, nghiên cứu viên Đại học Thanh Hoa, nói.

“Văn hóa Trung Quốc nhấn mạnh tính tập thể, trong khi phương Tây đề cao biểu đạt cá nhân. Để tiếp cận hiệu quả thị trường phương Tây, cần vận hành theo chuẩn mực của họ”, ông bổ sung.

Theo ông, việc kể câu chuyện về Trung Quốc hiệu quả nhất khi con người được đi lại, giao lưu và tiếp xúc trực tiếp, điều đòi hỏi trước hết là “những tín hiệu chính trị ổn định” hơn từ các bên liên quan.

Lạc Chi