Trung Quốc phá “bức tường sinh sản”, tạo ra quả lai chưa từng có giữa vải và nhãn

Các nhà khoa học Trung Quốc đã lai tạo cây vải với cây nhãn, tạo ra một loại quả lai có tên là Cuimi, lần đầu tiên phá vỡ rào cản sinh sản lâu đời giữa các chi thực vật. Ảnh: Báo Quảng Châu.

Các nhà khoa học Trung Quốc đã lai thành công vải thiều với nhãn, tạo ra một giống cây ăn quả mới có năng suất cao, chịu lạnh tốt và mang đặc điểm của cả hai loại quả. Sau vụ thu hoạch đáng kể đầu tiên, giống mới dự kiến sẽ được đưa ra bán thử nghiệm trên thị trường vào giữa tháng 9.

Giống lai này có tên Cuimi, được nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Nông nghiệp Hoa Nam (SCAU) phát triển bằng cách sử dụng nhãn Shixia, một giống phổ biến tại tỉnh Quảng Đông, làm cây mẹ và vải thiều làm cây bố.

Đây là thành quả đáng chú ý bởi vải và nhãn thuộc hai chi thực vật khác nhau, đồng nghĩa chúng tồn tại rào cản sinh sản tự nhiên khiến việc lai tạo trở nên đặc biệt khó khăn.

Cuimi hiện đã được trồng thử nghiệm tại các tỉnh Quảng Đông, Tứ Xuyên và Vân Nam. Sản lượng trong năm nay đạt vài nghìn jin, đơn vị đo truyền thống của Trung Quốc, tương đương khoảng 500 gram mỗi jin. Nhóm nghiên cứu dự kiến tiến hành bán thử nghiệm giống quả này từ giữa tháng 9.

Phát biểu tại một buổi trình diễn thực địa do Đại học Nông nghiệp Hoa Nam tổ chức ở Quảng Châu ngày 9/8, ông Lưu Thành Minh, giáo sư tại Khoa Làm vườn và là người đứng đầu nhóm phát triển Cuimi, cho biết khoảng 90% vật liệu di truyền của giống mới đến từ cây mẹ.

Vì vậy, xét về hình dáng và hương vị, Cuimi có nhiều điểm tương đồng với quả nhãn hơn.

Tuy nhiên, giống lai vẫn thừa hưởng một số đặc điểm đáng chú ý từ cây bố là vải thiều. Theo nhóm nghiên cứu, phần vỏ của Cuimi có bề mặt nứt và sần đặc trưng giống quả vải, trong khi phần thịt được đánh giá là mềm, giòn và không có các sợi xơ.

So với giống nhãn Shixia (Thạch Hạp, một trong những giống nhãn ngon nhất Trung Quốc), Cuimi cho năng suất cao gấp khoảng hai lần, khả năng chịu lạnh tốt hơn và thời gian chín muộn hơn từ 15-20 ngày.

Theo ông Lưu, những đặc tính này có thể giúp mở rộng khu vực trồng nhãn tại Trung Quốc, đồng thời kéo dài thời gian tiêu thụ thương mại của loại quả này.

Phá vỡ rào cản lai tạo giữa vải và nhãn

Tờ Science and Technology Daily của Trung Quốc đánh giá việc tạo ra Cuimi có ý nghĩa quan trọng bởi đây là bước đột phá trong lai khác chi, một bài toán kỹ thuật từ lâu được xem là trở ngại lớn trong quá trình lai tạo cây ăn quả.

Thành công này mở rộng các phương pháp mà các nhà khoa học Trung Quốc có thể sử dụng để lai tạo giống cây ăn quả mới, đồng thời có thể trở thành mô hình tham khảo cho việc phát triển các giống trái cây khác.

Vải và nhãn vốn có rào cản sinh sản rất mạnh, khiến việc lai chéo giữa hai loại cây gần như là một thách thức đặc biệt khó giải quyết.

Nhóm nghiên cứu của ông Lưu tại Đại học Nông nghiệp Hoa Nam bắt đầu tìm cách vượt qua rào cản này từ năm 2007.

Sau gần 3 năm nghiên cứu, nhóm đã phát triển một phương pháp thụ phấn cho phép hoa nhãn được thụ tinh bằng phấn hoa của cây vải. Tuy nhiên, ngay cả khi kỹ thuật này được hoàn thiện, tỷ lệ thành công ban đầu chỉ đạt khoảng 0,3%.

Các nhà khoa học sau đó đã sử dụng phương pháp này để thụ phấn cho hơn 100.000 hoa cái, cuối cùng thu được khoảng 300 hạt lai.

Qua quá trình sàng lọc, nhóm xác định được 69 cây thực sự là giống lai. Từ số này, họ tiếp tục lựa chọn cây khỏe mạnh nhất, có mã SZ52, dựa trên các tiêu chí về chất lượng, hương vị và thời gian chín muộn.

Giống cây này chính thức vượt qua quy trình phê duyệt giống tại Quảng Đông vào năm 2022.

Nhưng việc tạo ra giống lai mới chỉ là một nửa chặng đường. Các nhà nghiên cứu tiếp tục phải giải quyết bài toán khả năng chịu rét trong mùa đông.

Năm ngoái, bằng cách điều chỉnh các kỹ thuật canh tác, nhóm nghiên cứu cho biết họ đã loại bỏ tình trạng cây bị tổn thương do sương giá.

Tại một cơ sở trồng thử nghiệm ở Liên Châu, một thành phố cấp huyện thuộc Quảng Đông, nơi nhiệt độ mùa đông có thể xuống khoảng -3 đến -7 độ C, giống Cuimi vẫn sống sót và phát triển.

Vụ thu hoạch đáng kể đầu tiên của giống này dự kiến chín vào đầu hoặc giữa tháng 9.

Năng suất dự kiến vượt 25 tấn vào năm tới

Theo ông Lưu Thành Minh, tổng sản lượng Cuimi dự kiến vượt 25.000 kg vào năm tới.

Ông cho biết khi được đưa lên nhiều hệ thống bán lẻ và nền tảng thương mại điện tử hơn, giá loại quả này có thể trở nên dễ tiếp cận hơn trong khoảng thời gian từ tháng 8 đến tháng 10 năm sau.

Nếu năng suất và khả năng thích nghi được duy trì như kỳ vọng, Cuimi có thể mang lại thêm dư địa cho ngành trồng nhãn Trung Quốc, đặc biệt tại những khu vực có điều kiện khí hậu lạnh hơn.

Việc chín muộn hơn 15-20 ngày so với nhãn Shixia cũng có thể giúp kéo dài mùa cung ứng, giảm sự tập trung của nguồn hàng trong một khoảng thời gian ngắn.

Nhóm của ông Lưu hiện tiếp tục phát triển một giống lai khác, lần này sử dụng vải làm cây mẹ và nhãn Shixia làm cây bố.

Các nhà nghiên cứu cũng đang thực hiện nhiều phép lai khác nhằm kết hợp những đặc tính có lợi như khả năng kháng bệnh tốt hơn và năng suất cao hơn.

Trung Quốc tăng tốc phát triển giống cây trong nước

Sự phát triển của Cuimi diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc đang đẩy mạnh đầu tư vào nghiên cứu, phát triển và tự chủ nguồn giống trong lĩnh vực nông nghiệp.

Theo giới chức Trung Quốc, các giống cây trồng và vật nuôi nội địa đang dần mở rộng thị phần trong nước khi năng lực nghiên cứu và lai tạo được cải thiện.

Tại một cuộc họp báo hồi tháng 1, ông Trương Hưng Vượng, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Nông thôn Trung Quốc, cho biết với một số giống mà trình độ lai tạo trong nước từng tương đối thấp, Trung Quốc không chỉ đã phát triển được giống riêng mà thị phần của các giống nội địa cũng đang tăng nhanh.

Cuimi vì thế không chỉ là câu chuyện về một loại trái cây lai giữa vải và nhãn. Đằng sau giống quả mới còn là cuộc thử nghiệm về khả năng phá vỡ giới hạn sinh sản giữa các loài cây, đồng thời cho thấy cách Trung Quốc đang tìm kiếm những giống nông nghiệp có năng suất cao hơn, thích nghi tốt hơn và có thời gian thu hoạch linh hoạt hơn.

Nếu được thương mại hóa thành công, Cuimi có thể trở thành một ví dụ đáng chú ý về hướng phát triển lai tạo khác chi trong ngành cây ăn quả.