Trung Quốc siết kiểm soát xuất cảnh đối với người giàu và nhân tài công nghệ

Ảnh minh họa - Ảnh: Getty Images

Quy định mới về quản lý xuất nhập cảnh do Chính phủ Trung Quốc ban hành có hiệu lực từ ngày thứ Ba (15/9), trong bối cảnh Bắc Kinh tăng cường bảo vệ bí mật nhà nước, công nghệ tiên tiến và nhân lực trình độ cao.

Văn bản do Thủ tướng Lý Cường ký hồi tháng 7 nhằm chuẩn hóa thủ tục xuất nhập cảnh và “bảo vệ chủ quyền, an ninh và lợi ích phát triển quốc gia”.

Theo các chuyên gia, quy định này đưa những biện pháp hạn chế đi lại vốn được áp dụng riêng lẻ vào một khuôn khổ pháp lý lâu dài, qua đó giúp nhà chức trách quản lý chặt chẽ hơn dòng người, vốn và công nghệ ra nước ngoài.

“Mục tiêu là hạn chế dòng người ra nước ngoài, qua đó giữ nguồn vốn và nhân tài ở lại Trung Quốc thay vì dịch chuyển ra nước ngoài theo họ”, ông Neo Wang, chiến lược gia về Trung Quốc tại Evercore ISI, nhận định với hãng tin CNBC.

Đây là hai nguồn lực quan trọng đối với nỗ lực thúc đẩy đổi mới, nâng cao năng suất và tìm kiếm động lực tăng trưởng mới của Bắc Kinh trong cuộc cạnh tranh với Mỹ.

Trung Quốc từ lâu đã kiểm soát chặt việc đi nước ngoài của quan chức Đảng Cộng sản và nhân viên doanh nghiệp nhà nước. Những biện pháp này sau đó dần được mở rộng sang khu vực tư nhân.

Bà Dan Wang, Giám đốc phụ trách Trung Quốc tại công ty tư vấn chính trị Eurasia Group, cho rằng quy định mới sẽ khiến cơ chế kiểm soát xuất cảnh trở nên lâu dài hơn, đồng thời tạo cơ sở rõ ràng để các cơ quan chức năng can thiệp.

CẤM XUẤT CẢNH GẮN VỚI KIỂM SOÁT CÔNG NGHỆ

Theo hãng luật DLA Piper, đây là một trong những quy định hành chính quan trọng nhất của Trung Quốc trong lĩnh vực quản lý xuất nhập cảnh trong hơn một thập kỷ qua. Đáng chú ý, quy định mới này lần đầu nêu rõ người vi phạm các biện pháp kiểm soát xuất khẩu có thể bị cấm xuất cảnh.

Theo Điều 4, nhà chức trách có thể cấm một công dân Trung Quốc rời khỏi đất nước nếu người này vi phạm quy định về kiểm soát xuất khẩu hoặc xuất nhập khẩu công nghệ, khiến an ninh công nghiệp hoặc công nghệ quốc gia bị đe dọa. Người vi phạm có thể bị phạt tiền và cấm xuất cảnh từ 3 tháng đến không thời hạn.

Ông Dai Menghao, chuyên gia về tuân thủ thương mại tại hãng luật King & Wood, cho biết quy định không nêu riêng khu vực tư nhân nhưng vẫn mở ra cơ chế rõ ràng hơn để nhà chức trách cấm xuất cảnh đối với lãnh đạo doanh nghiệp công nghệ, nhà nghiên cứu và những người làm việc tại công ty tư nhân.

Theo ông Dai, cụm từ “có thể gây nguy hiểm” trong văn bản cũng trao cho cơ quan thực thi quyền quyết định khá rộng.

Trung Quốc đã hạn chế xuất khẩu nhiều sản phẩm và công nghệ quan trọng, trong đó có đất hiếm, pin xe điện và tấm pin năng lượng mặt trời. Bà Guo Shan, chuyên gia tại công ty nghiên cứu Hutong Research, cho rằng quy định mới tạo cơ sở pháp lý để nhà chức trách thực thi ngay tại cửa khẩu các biện pháp kiểm soát xuất khẩu và đối phó lệnh trừng phạt.

Còn theo chuyên gia Dan của Eurasia Group, việc gắn quyền xuất cảnh với quy định kiểm soát xuất khẩu còn tạo thêm công cụ để Bắc Kinh gây sức ép với chính phủ và doanh nghiệp nước ngoài. Những vấn đề trước đây chỉ gây vướng mắc trong quá trình tuân thủ giờ đây có thể dẫn đến lệnh cấm xuất cảnh chính thức.

Tờ báo Financial Times dẫn một trường hợp gần đây là ông Xiao Hong, CEO nền tảng trí tuệ nhân tạo AI Manus, cùng một số lãnh đạo cấp cao của công ty bị cấm xuất cảnh liên quan đến thương vụ bán công ty khởi nghiệp này cho tập đoàn công nghệ Meta của Mỹ.

Quy định mới cũng chính thức hóa những hạn chế vốn đã được áp dụng đối với công chức cấp trung và cấp cao, cán bộ Đảng Cộng sản cùng nhân viên doanh nghiệp nhà nước. Nhiều nhân viên cơ quan nhà nước tại Trung Quốc phải nộp hộ chiếu cho đơn vị quản lý và chỉ được nhận lại khi kế hoạch ra nước ngoài được chấp thuận.

GIỚI NHÀ GIÀU CHỊU SỨC ÉP

Không chỉ nhân lực công nghệ, các gia đình giàu có cũng chịu thêm sức ép khi Trung Quốc tăng cường rà soát thuế đối với tài sản ở nước ngoài. Quy định mới tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn để chính quyền địa phương cấm xuất cảnh đối với những người bị cho là còn nợ thuế liên quan đến tài sản ở nước ngoài.

Theo bà Dan, số lượng người di cư hoặc mua bất động sản ở nước ngoài đã giảm do lo ngại về các yêu cầu tuân thủ.

Hồi tháng 7, Trung Quốc áp thuế thu nhập 20% đối với tài sản được chuyển vào các quỹ tín thác ở nước ngoài kể từ năm 2023. Biện pháp này khép lại một kẽ hở lâu nay được các gia đình giàu có sử dụng để bảo vệ tài sản và chuyển giao cho thế hệ sau. Chính quyền địa phương cũng được cho là đã bắt đầu đánh thuế thu nhập từ hợp đồng bảo hiểm và tiền lương mà công dân Trung Quốc kiếm được ở nước ngoài.

Tới đầu tháng 9, cơ quan quản lý tiếp tục áp thuế 20% đối với phần lợi nhuận mà người nước ngoài nhận được từ doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Quy định này chấm dứt một ưu đãi thuế từng khiến một số doanh nhân Trung Quốc tìm cách nhập quốc tịch nước ngoài.

Ông Clifford Ng, luật sư tại hãng luật Zhong Lun, cho rằng hàng loạt biện pháp mới tạo cảm giác các quy định có thể thay đổi mà không báo trước, thậm chí có thể được áp dụng hồi tố.

“Những khách hàng không còn gia đình hoặc tài sản ở Trung Quốc có xu hướng rời đi vĩnh viễn. Trong khi đó, những người vẫn còn nhiều ràng buộc trong nước thường lựa chọn tuân thủ các quy định mới”, ông Ng nói với CNBC.

Các biện pháp kiểm soát cũng làm thay đổi cách làm việc của các nhân viên ngân hàng tư nhân chuyên hỗ trợ khách hàng giàu có ở Trung Quốc chuyển tiền ra nước ngoài.

Một nhà quản lý quỹ tại Singapore cho biết các ngân hàng ngày càng thận trọng khi mời khách hàng Trung Quốc đại lục tham dự sự kiện ở nước ngoài. Một số hội thảo đầu tư tại Singapore thậm chí được đổi tên thành triển lãm trang sức để tránh bị nhà chức trách chú ý.

Theo bà Dan, quy định mới còn làm tăng chi phí của các đơn vị trung gian tại Hồng Kông và Singapore chuyên xử lý hồ sơ di trú, giáo dục và bất động sản cho khách hàng Trung Quốc đại lục. Nhiều đơn vị có thể phải mở pháp nhân tại Trung Quốc để tiếp tục hoạt động.

Ảnh hưởng của các biện pháp kiểm soát không chỉ giới hạn ở người giàu, nhân viên khu vực công hay giới công nghệ. Một số công dân Trung Quốc cho biết họ đã gặp phải những hạn chế đi lại không được quy định bằng văn bản.

Ông Zhao, một giảng viên đại học tại Quảng Châu, cho biết ông đã mua vé khứ hồi sang Mỹ thăm bạn. Tuy nhiên, chỉ vài giờ trước khi khởi hành vào tháng 5 năm ngoái, ông nhận được cuộc gọi khuyên không nên đến Mỹ vì cơ quan nhập cảnh nước này có thể kiểm tra máy tính xách tay và điện thoại của ông.

Ông Zhao cho biết ông không làm công việc tuyệt mật hay tham gia hoạt động nào có thể đe dọa an ninh quốc gia. Dù vậy, ông vẫn hủy chuyến đi và mất khoảng 2.000 USD do thông báo quá gấp.

Theo các chuyên gia, quy định mới có thể đưa Trung Quốc trở lại gần hơn với mô hình kiểm soát đi lại từng tồn tại trong nhiều thập niên dưới thời nhà lãnh đạo Mao Trạch Đông. Những hạn chế khi đó chỉ được nới lỏng hoàn toàn khi Bắc Kinh mở cửa thương mại.