Trung Quốc ứng dụng AI và mô hình số để ứng phó thời tiết cực đoan

Khách du lịch che ô tránh nắng tại Thượng Hải, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN

Từ cảnh báo sớm đến hành động sớm

Trong khi nhiều khu vực trên thế giới đang đối mặt với các đợt nắng nóng gay gắt, Trung Quốc cũng bước vào mùa hè với hàng loạt rủi ro khí hậu chồng chéo.

Tại Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, tàn dư của bão Maysak đã gây mưa lớn kỷ lục và lũ lụt trên diện rộng. Tại thành phố Hoàng Cương, tỉnh Hồ Bắc, một cơn lốc xoáy hiếm gặp khiến 11 người thiệt mạng.

Các cơ quan chức năng Trung Quốc cảnh báo trong tháng 7, nhiều loại hình thiên tai như bão, mưa lớn, lũ lụt, thiên tai địa chất, nắng nóng và hạn hán có thể xảy ra đồng thời, tạo nên những thách thức lớn đối với quản lý đô thị.

Trước bối cảnh đó, Trung Quốc đang chuyển trọng tâm từ cảnh báo đơn thuần sang khả năng dự báo sớm và hành động sớm bằng công nghệ.

Một trong những bước đi đáng chú ý là việc đưa các mô hình dự báo thời tiết dựa trên trí tuệ nhân tạo vào hệ thống dự báo quốc gia.

Theo kế hoạch do Cục Khí tượng Trung Quốc công bố cuối tháng 4, AI sẽ được ứng dụng trong ba cấp độ dự báo gồm dự báo tức thời từ 0-3 giờ, dự báo ngắn và trung hạn từ 0-15 ngày, cùng dự báo theo mùa trong khoảng 15-60 ngày.

Các mô hình này đặc biệt tập trung vào việc nhận diện sự hình thành và tan rã nhanh của các cơn bão đối lưu – hiện tượng từ lâu được xem là một trong những thách thức lớn nhất đối với ngành khí tượng do thời gian ứng phó rất ngắn.

Theo bà Yu Hui, Giám đốc Viện Bão Thượng Hải thuộc Cục Khí tượng Trung Quốc, mỗi bước cải thiện trong độ chính xác của dự báo đều mang lại giá trị kinh tế rất lớn. Các nghiên cứu cho thấy, với bão đổ bộ, mỗi km giảm sai số trong dự báo đường đi có thể giúp giảm gần 100 triệu NDT thiệt hại kinh tế trực tiếp.

Không chỉ dự báo thời tiết, Trung Quốc còn đẩy mạnh xây dựng hệ thống thủy lợi "kỹ thuật số song sinh" nhằm phục vụ quản lý lũ lụt. Hệ thống sử dụng bản đồ số, dữ liệu lớn và mô hình toán học để mô phỏng lưu vực sông, mạng lưới cấp nước và các công trình thủy lợi, từ đó hỗ trợ bốn chức năng gồm dự báo, cảnh báo sớm, diễn tập và lập phương án ứng phó.

Ở cấp độ đô thị, khả năng chống chịu còn được nâng cao thông qua việc giám sát các "huyết mạch" của thành phố.

Thành phố Hợp Phì (tỉnh An Huy) đã xây dựng hệ thống giám sát với khoảng 85.000 cảm biến, theo dõi liên tục hệ thống cấp nước, thoát nước, khí đốt, cầu và các công trình hạ tầng quan trọng. Mạng lưới này bao phủ hơn 7.300km đường ống ngầm cùng 135 cây cầu và xử lý hơn 10 tỉ bản ghi dữ liệu mỗi ngày.

Song song với đó, công tác ứng phó nắng nóng cũng được mở rộng từ cảnh báo nhiệt độ sang cảnh báo rủi ro sức khỏe.

Từ tháng 5.2025, Cục Khí tượng Trung Quốc và Cục Kiểm soát, Phòng ngừa dịch bệnh quốc gia đã thiết lập cơ chế phối hợp để cùng phát hành các cảnh báo sức khỏe liên quan đến nhiệt độ cao.

Giáo sư Bao Cunkuan, Đại học Fudan nhận định, khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà còn là năng lực tổng hợp của hạ tầng, dịch vụ công, chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng.

Trong các đợt nắng nóng cực đoan, các cửa hàng, nhà ga tàu điện ngầm, trung tâm thể thao hay không gian cộng đồng đều có thể trở thành nơi tránh nóng, hỗ trợ người dân.

Xây dựng năng lực thích ứng dài hạn

Theo Sách Xanh về Biến đổi Khí hậu ở Trung Quốc năm 2026, Trung Quốc là một trong những khu vực chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu toàn cầu.

Giai đoạn 1961-2025, nhiệt độ trung bình hằng năm của nước này tăng khoảng 0,31°C mỗi thập kỷ. Kể từ đầu thế kỷ XXI, các hiện tượng nắng nóng và mưa cực đoan đều gia tăng rõ rệt, trong khi năm 2025 nằm trong hai năm nóng nhất kể từ năm 1901.

Để tăng cường khả năng thích ứng, Trung Quốc triển khai Chiến lược Thích ứng với Biến đổi Khí hậu Quốc gia đến năm 2035, trong đó nhấn mạnh việc tích hợp quản lý rủi ro khí hậu vào quy hoạch đô thị, hạ tầng, y tế công cộng và ứng phó khẩn cấp.

Theo Giáo sư Douglas de Castro, Đại học Lan Châu, điểm đáng chú ý của cách tiếp cận này là khả năng lồng ghép thích ứng với biến đổi khí hậu vào nhiều lĩnh vực phát triển, thay vì chỉ coi đây là vấn đề môi trường.

Bên cạnh các chính sách trong nước, Trung Quốc cũng mở rộng ứng dụng dữ liệu lớn và AI trong nghiên cứu khí hậu. Các nhà khoa học nước này đã công bố mô hình AI địa tầng quy mô lớn đầu tiên trên thế giới cùng hệ thống tương quan địa tầng toàn cầu, nhằm hỗ trợ nghiên cứu về lịch sử Trái đất, phân bố tài nguyên và tiến hóa khí hậu.

Theo các chuyên gia, khi các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng xuất hiện đồng thời và phức tạp hơn, khả năng thích ứng sẽ phụ thuộc ngày càng lớn vào dữ liệu, công nghệ dự báo và việc chuyển đổi các cảnh báo thành hành động cụ thể trước khi thiên tai xảy ra.