Trung Quốc và Vùng Vịnh đang định hình quá trình chuyển dịch năng lượng Trung Á

Từ Vành đai - Con đường đến Vành đai Xanh

Kể từ khi Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) được khởi xướng năm 2013, Trung Quốc đã trở thành một trong những nhà đầu tư năng lượng ra nước ngoài lớn nhất thế giới. Trong nhiều năm, phần lớn các dự án của Trung Quốc tập trung vào nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, giai đoạn hậu đại dịch đã đánh dấu sự chuyển dịch rõ rệt sang đầu tư vào năng lượng tái tạo, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển.

Song song với đó, Bắc Kinh thúc đẩy câu chuyện về “Vành đai và Con đường Xanh” nhằm đối phó với những chỉ trích cho rằng BRI có cường độ carbon quá cao. Cũng trong giai đoạn hậu đại dịch, đầu tư năng lượng sạch từ các quốc gia Vùng Vịnh tăng trưởng mạnh mẽ. Trung Á - khu vực vốn nổi tiếng với tài nguyên hydrocarbon - kể từ năm 2022 đã ngày càng thu hút các dòng vốn đầu tư vào năng lượng tái tạo từ cả doanh nghiệp Trung Quốc lẫn các nước Vùng Vịnh.

Cạnh tranh bổ trợ

Trung Quốc và các quốc gia Vùng Vịnh đang tác động đến quá trình chuyển dịch năng lượng của Trung Á thông qua hình thức cạnh tranh bổ trợ, trong đó họ đầu tư vào các dự án năng lượng tái tạo nhưng đảm nhiệm những vai trò khác nhau, mang tính bổ sung cho nhau.

Nguồn: greenfdc.org

Nguồn vốn nước ngoài có thể giúp khu vực này đẩy nhanh quá trình khử carbon, song đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ phụ thuộc. Kịch bản nào sẽ chiếm ưu thế phụ thuộc vào năng lực của các quốc gia Trung Á trong việc đa dạng hóa đối tác và chủ động định hình các điều khoản đầu tư.

Kazakhstan: Điểm đến của vốn năng lượng sạch từ Trung Quốc

Dù không phải mọi thỏa thuận BRI giữa Trung Quốc và các nước Trung Á trước đây đều được hiện thực hóa, kể từ sau đại dịch, Trung Quốc đã triển khai và hoàn thành nhiều dự án tại khu vực, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng tái tạo.

Kazakhstan trở thành nước tiếp nhận nguồn tài chính năng lượng sạch lớn nhất từ Trung Quốc tại Trung Á. Theo Báo cáo Đầu tư BRI của Trung Quốc năm 2024, Kazakhstan đã thu hút 4,6 tỷ USD vốn đầu tư BRI trong năm 2024, trong đó một phần đáng kể được dành cho năng lượng tái tạo và sản xuất điện.

Các dự án tiêu biểu bao gồm trang trại điện gió Zhanatas công suất 100MW do China Power International Holding xây dựng, cùng nhiều nhà máy điện mặt trời tại các khu vực Karaganda và Almaty. Đây là những dự án năng lượng tái tạo quy mô lớn hàng đầu của Kazakhstan, thường được xem như minh chứng cho vai trò của Trung Quốc trong việc đa dạng hóa cơ cấu năng lượng quốc gia này.

Song song đó, các công ty Vùng Vịnh như Masdar (UAE) và ACWA Power (Ảrập Xêút) cũng đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo tại Kazakhstan, tập trung vào điện gió và hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin.

Uzbekistan: Thỏi nam châm mới của đầu tư

Uzbekistan cũng nổi lên như một điểm đến quan trọng của dòng vốn Trung Quốc. Năm 2023, đầu tư BRI của Trung Quốc vào Uzbekistan đạt khoảng 1,4 tỷ USD, chủ yếu rót vào các dự án điện mặt trời và điện gió.

Nhà máy điện mặt trời quang điện công suất 400MW tại vùng Andijan, được phát triển với tài chính và công nghệ Trung Quốc, đã trở thành dự án điện mặt trời quy mô tiện ích đầu tiên của quốc gia này.

Trong khi đó, các nhà đầu tư Vùng Vịnh, đặc biệt là Masdar, tạo ra sự cạnh tranh bổ trợ với các doanh nghiệp Trung Quốc khi giành được nhiều hợp đồng điện gió và điện mặt trời lớn tại Uzbekistan.

Một ví dụ điển hình là dự án điện gió Zarafshan với công suất dự kiến 500MW, dự án điện gió đơn lẻ lớn nhất Trung Á. Masdar là nhà phát triển ban đầu, sau đó mời nhà sản xuất tua-bin Trung Quốc Goldwind cung cấp 111 tua-bin, trong khi PowerChina tham gia với vai trò nhà thầu xây dựng.

Các nền kinh tế nhỏ và những rào cản cấu trúc

Kyrgyzstan, Tajikistan và Turkmenistan cho đến nay chỉ thu hút được lượng vốn năng lượng sạch hạn chế từ Trung Quốc. Tại Kyrgyzstan và Tajikistan, các khoản tài trợ của Trung Quốc chủ yếu tập trung vào cải tạo thủy điện, lưới truyền tải và hệ thống điện, thay vì các dự án điện mặt trời hay điện gió quy mô lớn.

Những rào cản mang tính cấu trúc như quy mô thị trường nhỏ và khung pháp lý chưa đủ hấp dẫn đối với năng lượng tái tạo đã hạn chế dòng vốn lớn từ Trung Quốc vào các quốc gia này.

Động cơ của Trung Quốc: xuất khẩu công nghệ và củng cố ảnh hưởng

Các doanh nghiệp Trung Quốc đang nỗ lực tìm kiếm cơ hội đầu tư ra nước ngoài, trong đó Trung Á được xem là thị trường đầy tiềm năng để xuất khẩu công nghệ và chuyên môn.

Việc đầu tư ở nước ngoài giúp các nhà sản xuất Trung Quốc duy trì hoạt động, đồng thời thử nghiệm và quảng bá công nghệ trong những điều kiện địa lý - khí hậu đa dạng. Thông qua tài trợ và xây dựng các nhà máy năng lượng tái tạo, Trung Quốc không chỉ thúc đẩy quan hệ ngoại giao mà còn cắm sâu ảnh hưởng vào các mạng lưới hạ tầng then chốt của Trung Á.

Tuy nhiên, tính đến năm 2025, dấu ấn năng lượng tái tạo của Trung Quốc tại Trung Á vẫn nhỏ hơn đáng kể so với tại châu Phi và Đông Nam Á. Nguyên nhân bao gồm nhu cầu năng lượng tăng nhanh hơn tại châu Phi và Đông Nam Á, cùng với môi trường pháp lý - tài chính tại Trung Á còn cần cải thiện.

Xe điện - mặt trận mới của ảnh hưởng

Một lĩnh vực Trung Quốc đang nhanh chóng mở rộng hiện diện là thị trường xe điện tại Trung Á. Với năng lực sản xuất khổng lồ và nhu cầu ngày càng tăng của thị trường non trẻ trong khu vực, các thương hiệu Trung Quốc như BYD và Geely đang chiếm ưu thế rõ rệt.

Tại Uzbekistan, gần như toàn bộ xe điện nhập khẩu đều đến từ Trung Quốc, trong khi tại Tajikistan, một nhà máy sản xuất xe điện được tài trợ bằng vốn Trung Quốc đã bắt đầu được xây dựng.

Phụ thuộc hay cân bằng: Luật chơi trong tay Trung Á

Một số chuyên gia lo ngại rằng các dự án của Trung Quốc có thể tạo ra quan hệ phụ thuộc và bất cân xứng, khi các nước chủ nhà dựa quá nhiều vào tài chính, công nghệ và nhà thầu Trung Quốc.

Dù rủi ro phụ thuộc là có thật, các chính phủ Trung Á vẫn có khả năng đàm phán để tối đa hóa lợi ích song phương, đặc biệt khi họ chủ động đa dạng hóa đối tác. Vai trò ngày càng lớn của Bắc Kinh trong quá trình chuyển dịch năng lượng của khu vực có thể mang tính bổ trợ nếu được cân bằng bởi đầu tư năng lượng sạch từ các nước Vùng Vịnh và các định chế tài chính đa phương.

Việc Trung Á có thể thúc đẩy thành công quá trình chuyển đổi xanh trong bối cảnh cạnh tranh bổ trợ hay không sẽ phụ thuộc ít hơn vào ý đồ của Trung Quốc, mà nhiều hơn vào năng lực của chính khu vực trong việc đặt ra luật chơi.

Điều then chốt là các quốc gia Trung Á cần xây dựng khung pháp lý hấp dẫn, đồng thời hợp tác với nhiều đối tác khác nhau trong lĩnh vực năng lượng sạch. Chỉ khi đó, đầu tư nước ngoài mới trở thành đòn bẩy cho phát triển bền vững, thay vì nguồn gốc của sự lệ thuộc lâu dài.

Quỳnh Vũ