Trường đại học Khoa học Tự nhiên: 70 năm kiến tạo nền tảng tri thức, vững bước vào kỷ nguyên mới

Trường đại học Khoa học Tự nhiên trong dịp kỷ niệm 70 năm truyền thống. (Ảnh: HUS)

Đặt nền móng cho giáo dục đại học khoa học cơ bản và bản hùng ca thời chiến

Sau khi Thủ đô được hoàn toàn giải phóng năm 1954, trước yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực khoa học kiến thiết đất nước, ngày 4/6/1956, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2183/TC thành lập Trường đại học Tổng hợp Hà Nội - cơ sở đào tạo đại học khoa học cơ bản đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, do Giáo sư Ngụy Như Kon Tum làm Hiệu trưởng. Ngày 15/10/1956, Lễ khai giảng năm học đầu tiên diễn ra trang trọng tại Đại giảng đường Khu Đại học Việt Nam (19 Lê Thánh Tông, Hà Nội), đón 430 sinh viên thuộc 3 khoa: Toán - Lý, Hóa - Vạn (Vạn vật theo tên gọi trước đây, nay là Sinh học) và Văn - Sử. Ngày 15/10 từ đó trở thành Ngày truyền thống của Nhà trường.

Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc mở các trường đại học, trong đó có Trường đại học Tổng hợp. (Ảnh: Trung tâm Lưu trữ quốc gia)

Cuối năm học 1958-1959, Khóa I tốt nghiệp với 219 sinh viên, trở thành lực lượng cán bộ nòng cốt cho hệ thống giáo dục đại học Việt Nam. Đến những năm 1964 - 1965, nhiều sinh viên tốt nghiệp được gửi đi đào tạo tại Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa trở về bổ sung vào đội ngũ giảng dạy, mang theo tác phong làm việc chuẩn mực quốc tế và tinh thần say mê nghiên cứu. Tháng 9/1965, Khối phổ thông chuyên Toán A0 được thành lập theo yêu cầu của Chính phủ nhằm phát hiện và bồi dưỡng tài năng Toán học bậc trung học phổ thông.

Trong những năm tháng chiến tranh chống Mỹ cứu nước gian khổ, tập thể Nhà trường vừa tích cực giảng dạy vừa chủ động giải quyết các bài toán cấp thiết của đời sống và quốc phòng: Khoa Toán giải quyết bài toán vượt sông và tính toán dòng chảy thủy lợi; Khoa Vật lý nghiên cứu truyền sóng phục vụ thông tin liên lạc; Khoa Hóa học nghiên cứu cao su chịu dầu; Khoa Sinh học ứng dụng vi sinh sản xuất thực phẩm và nghiên cứu rau rừng cho quân đội; Khoa Địa lý - Địa chất điều tra tài nguyên thiên nhiên Việt Bắc, thăm dò khoáng sản vùng đồng bằng sông Hồng và duyên hải Bắc Bộ.

Tháng 9/1971, cán bộ, sinh viên Trường đại học Tổng hợp nô nức lên đường nhập ngũ. (Ảnh tư liệu: HUS)

Năm 1974 ghi dấu hai cột mốc đặc biệt: Thầy giáo Hoàng Hữu Đường (Khoa Toán-Cơ nay là Khoa Toán-Cơ-Tin học) trở thành người đầu tiên bảo vệ thành công luận án Phó Tiến sĩ trong nước Hội đồng cấp Nhà nước; đồng thời học sinh Hoàng Lê Minh (lớp chuyên Toán A0) xuất sắc giành Huy chương Vàng Olympic Toán quốc tế (IMO) đầu tiên cho Việt Nam.

Cùng với thành tích học tập và nghiên cứu, 1.333 cán bộ và sinh viên của Trường đã "xếp bút nghiên lên đường đánh Mỹ". Nhiều người đã anh dũng hy sinh vì độc lập dân tộc, như các liệt sĩ: Lê Anh Xuân, Chu Cẩm Phong, Nguyễn Trọng Định, Nguyễn Văn Thạc, Hoàng Kim Giao,... viết nên bản hùng ca bi tráng trong truyền thống Nhà trường. Bước sang đầu năm 1979, trước cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới, hơn 300 cán bộ, sinh viên tiếp tục nhập ngũ và hơn 1.000 người tham gia xây dựng phòng tuyến Sông Cầu bảo vệ Thủ đô với phiên hiệu Trung đoàn 10 - Đoàn Nguyễn Huệ.

Tiên phong đổi mới, ươm mầm tài năng và mở rộng không gian phát triển

Ngày 10/12/1993, Chính phủ thành lập Đại học Quốc gia Hà Nội. Đến tháng 9/1995, Trường đại học Tổng hợp Hà Nội được chia tách thành Trường đại học Khoa học Tự nhiên và Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Từ đây, Trường đại học Khoa học Tự nhiên chính thức bước vào giai đoạn phát triển mới với tư cách là trường đại học thành viên nòng cốt của Đại học Quốc gia Hà Nội.

Các thí sinh tại Kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 Trường trung học phổ thông chuyên Khoa học Tự nhiên (Ảnh: HUS)

Nhà trường luôn giữ vai trò mở đường trong công tác đào tạo nhân tài. Năm 1997, Trường là đơn vị đầu tiên cả nước đề xuất và triển khai Đề án đào tạo Cử nhân Khoa học Tài năng cho các ngành Toán, Vật lý, Hóa học và Sinh học. Thành tựu gần 30 năm của chương trình đã cung cấp cho đất nước nhiều nhà khoa học xuất sắc, nhà lãnh đạo và doanh nhân tài năng. Năm 2010, Trường trung học phổ thông chuyên Khoa học Tự nhiên chính thức được thành lập trên cơ sở các khối chuyên, tiếp tục giữ vững vị thế số một cả nước về thành tích tại các kỳ thi Olympic quốc gia và quốc tế.

Sinh viên trong phòng thí nghiệm tại Trường đại học Khoa học Tự nhiên. (Ảnh: VNU)

Đáp ứng yêu cầu của Cách mạng công nghiệp 4.0 và nhu cầu xã hội, quy mô tuyển sinh đại học chính quy của Trường tăng từ 1.500-1.600 sinh viên/năm (giai đoạn 2016-2021) lên 2.500 sinh viên/năm hiện nay. Tính đến năm 2026, Nhà trường đào tạo 28 ngành đại học (với 41 chương trình), 29 chuyên ngành thạc sĩ và 40 chuyên ngành tiến sĩ. Bên cạnh việc duy trì các ngành khoa học cơ bản, Trường tiên phong mở nhiều ngành mới tiên tiến như Khoa học thông tin Địa không gian, Tài nguyên và Môi trường nước, Khoa học Dữ liệu, Công nghệ quan trắc và giám sát tài nguyên môi trường, Khoa học và Công nghệ Thực phẩm, Kỹ thuật điện tử và Tin học, Sinh dược học.

Ở bậc sau đại học, các chương trình thạc sĩ liên ngành và liên kết quốc tế nổi bật như: Thạc sĩ Khoa học Dữ liệu (chương trình nằm trong chuỗi hợp tác liên kết đào tạo với Quỹ đổi mới sáng tạo VINIF thuộc Viện Nghiên cứu Dữ liệu lớn - VINBDI), Thạc sĩ Vật liệu tiên tiến (liên kết Đại học Toulon, Pháp) và Thạc sĩ Công nghệ Bán dẫn (liên kết Đại học Quốc gia Giao thông Đài Loan, Trung Quốc) đã thu hút đông đảo học viên tham gia học tập và nghiên cứu. Mô hình đào tạo gắn với nghiên cứu từ sớm giúp hoạt động nghiên cứu khoa học sinh viên phát triển vượt bậc: số người tham dự Hội nghị Khoa học sinh viên tăng từ gần 500 năm 2020 lên hơn 1.300 năm 2024 và được duy trì đến nay; số báo cáo tăng từ 353 lên 837 (năm 2026). Qua khảo sát hằng năm, tỷ lệ sinh viên có việc làm sau một năm tốt nghiệp đạt 85–90%.

Nghiên cứu trong phòng sạch, Trung tâm Nano và Năng lượng, Trường đại học Khoa học Tự nhiên (Ảnh: HUS)

Đặc biệt, năm 2018, Đại học Quốc gia Hà Nội đã khởi công xây dựng dự án Trường đại học Khoa học Tự nhiên tại Khu đô thị Hòa Lạc. Đến nay, các tòa nhà HT1, HT2, HT3 và HT4 đã hoàn thành; các hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học tại đây đã được triển khai. Năm 2026, gần 800 sinh viên khóa QH.2026.T (K71) chính thức lên học tập tại cơ sở mới khang trang, hiện đại.

Trụ cột nghiên cứu khoa học, khẳng định vị thế quốc tế và danh hiệu cao quý

Nghiên cứu khoa học luôn là trụ cột và dấu ấn riêng biệt của Trường đại học Khoa học Tự nhiên. Kinh phí nghiên cứu đề tài, dự án giai đoạn 2016-2021 đạt 527 tỷ đồng (tăng 1,6 lần so giai đoạn trước) và giai đoạn 2020-2025 đạt khoảng 400 tỷ đồng. Trường đã ký kết hàng trăm hợp đồng dịch vụ khoa học và chuyển giao công nghệ với tổng giá trị hơn 230 tỷ đồng.

Công bố khoa học quốc tế của Trường bứt phá mạnh mẽ cả về số lượng lẫn chất lượng: từ 250 bài ISI/SCOPUS năm 2015 lên 516 bài năm 2020, vượt 600 bài năm 2024 và đạt 648 bài vào năm 2025 - đóng góp đáng kể vào số công bố quốc tế của toàn Đại học Quốc gia Hà Nội. Trong đó, hơn 60% số bài thuộc nhóm uy tín Q1, Q2 theo Scimago. Trường cũng sở hữu 46 bằng sở hữu trí tuệ cùng 99 đơn đăng ký được chấp nhận.

Các nghiên cứu sinh tại Trung tâm Nano và Năng lượng, Trường đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội

Nền tảng cho sức mạnh nghiên cứu của Trường trong giai đoạn từ 2016 đến nay là hệ thống 17 nhóm nghiên cứu mạnh cấp Trường, 1 phòng thí nghiệm trọng điểm cấp quốc gia và 6 phòng thí nghiệm cấp Đại học Quốc gia Hà Nội.

Đặc biệt, đội ngũ các nhà khoa học của Trường đã đạt nhiều giải thưởng danh giá:

Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ: Nhóm nghiên cứu của GS, TSKH Thân Đức Hiền.

Giải thưởng Tạ Quang Bửu: GS, TSKH Nguyễn Hữu Việt Hưng, GS, TS Nguyễn Ngọc Minh, PGS, TS Trần Mạnh Trí và TS Đỗ Quốc Tuấn (giải dành cho nhà khoa học trẻ).

Giải thưởng L’Oreal Women in Science: TS Phạm Thị Kim Trang.

Giải thưởng Kovalevskaia: Tập thể cán bộ nữ Bộ môn Công nghệ Môi trường.

Giải thưởng Viện Toán học: PGS, TS Ngô Quốc Anh, PGS, TS Lê Quý Thường.

Giải thưởng Đại học Quốc gia Hà Nội về Khoa học và Công nghệ: Nhóm nghiên cứu của GS, TS Phạm Hùng Việt, GS, TS Phan Tuấn Nghĩa, PGS, TS Lê Quý Thường.

Song song với nghiên cứu, công tác bảo đảm chất lượng và xếp hạng đại học đạt nhiều thành tựu vượt trội. Năm 2017, Trường đại học Khoa học Tự nhiên là cơ sở giáo dục đại học đầu tiên tại Đông Nam Á đạt kiểm định cấp cơ sở theo bộ tiêu chuẩn AUN-QA. Đến năm 2025, Nhà trường có 19 chương trình đào tạo cử nhân được kiểm định (trong đó 6 chương trình hoàn thành kiểm định chu kỳ 2) và hoàn thành kiểm định cấp cơ sở lần 2 theo tiêu chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Giảng viên, sinh viên khoa Địa chất trong phòng thí nghiệm. (Ảnh: HUS)

Về xếp hạng quốc tế, theo QS World University Rankings by Subject 2024, lĩnh vực Toán học của Trường thuộc nhóm 351- 400 thế giới, Khoa học máy tính và Hệ thống thông tin thuộc nhóm 501-550; các lĩnh vực Kỹ thuật Dầu khí và Khoa học sự sống xếp hạng trong QS và THE. Theo Nature Index, Trường liên tục nhiều năm thuộc nhóm 3 tổ chức nghiên cứu hàng đầu Việt Nam.

Nhà trường sở hữu đội ngũ cán bộ có trình độ hàng đầu cả nước: 92% giảng viên có trình độ tiến sĩ, tỷ lệ Giáo sư và Phó Giáo sư trên tổng số giảng viên cơ hữu đạt trên 40% (năm 2026 có 151 GS/PGS và 340 Tiến sĩ trở lên trên tổng số 372 giảng viên cơ hữu).

Vững bước tiến vào kỷ nguyên mới

Năm 2026 đánh dấu mốc kỷ niệm 70 năm truyền thống vẻ vang. Nhìn lại chặng đường đã qua, thành công của Trường đại học Khoa học Tự nhiên được đúc kết từ nền tảng khoa học cơ bản vững chắc, sự cống hiến của các thế hệ trí thức tâm huyết, tinh thần say mê khám phá của người học cùng sự đồng hành sát cánh của Đại học Quốc gia Hà Nội và các đối tác.

Sinh viên Trường đại học Khoa học Tự nhiên học tập, thực hành nghiên cứu tại phòng thí nghiệm. (Ảnh: VNU)

Kế thừa trọn vẹn bản sắc vẻ vang của Trường đại học Tổng hợp Hà Nội năm xưa, Trường đại học Khoa học Tự nhiên ngày nay tiếp tục đổi mới toàn diện, nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu, quyết tâm xây dựng Nhà trường trở thành đại học nghiên cứu tiên tiến trong khu vực và thế giới, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp phát triển bền vững của đất nước.

Trải qua bề dày lịch sử phát triển từ nền tảng Đại học Tổng hợp Hà Nội và Đại học Đông Dương, Trường đại học Khoa học Tự nhiên luôn duy trì hệ sinh thái đào tạo toàn diện từ bậc phổ thông chuyên đến tiến sĩ. Triết lý giáo dục của nhà trường gắn kết chặt chẽ giữa hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo dựa trên nền tảng vững chắc của các môn khoa học cơ bản. Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình, đơn vị định hướng làm chủ công nghệ lõi và công nghệ chiến lược để đáp ứng các chủ trương lớn về chuyển đổi số. Cùng với không gian phát triển mới tại Hòa Lạc, Nhà trường kỳ vọng tiếp tục khẳng định vị thế tinh hoa và đồng hành cùng sự phát triển của đất nước.