Truyện tranh - 'mắt xích' tiềm năng của công nghiệp văn hóa

Tuy nhiên, khoảng cách giữa tiềm năng và thực tế của thị trường truyện tranh Việt Nam vẫn còn khá xa. Theo đó, thị trường truyện tranh Việt Nam không thiếu họa sĩ giỏi, không thiếu độc giả, nhưng vẫn thiếu những tác phẩm nội địa đủ sức tạo thành dòng chảy mạnh mẽ trên thị trường. Đằng sau câu chuyện này không chỉ là bài toán sáng tạo, mà còn là khoảng trống của cả một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

"Cuộc chơi" không cân sức

Chia sẻ tại tọa đàm về tầm nhìn phát triển hệ sinh thái sáng tạo truyện tranh Việt Nam diễn ra mới đây tại Hà Nội, ông Nguyễn Khánh Dương (nhà sáng lập Comicola, đơn vị tiên phong phát triển truyện tranh tác giả Việt Nam) cho biết, nếu nhìn vào tương quan thị trường hiện nay, truyện tranh Việt Nam chỉ chiếm khoảng 5%, trong khi 95% còn lại là sự áp đảo của truyện tranh nước ngoài.

Con số này không đơn thuần phản ánh thị hiếu độc giả. Theo ông Dương, điều đáng tiếc nhất là năng lực của họa sĩ truyện tranh Việt Nam thực tế không hề thua kém khu vực. Những giải thưởng quốc tế mà các tác giả Việt Nam từng giành được cho thấy khả năng kể chuyện và trình độ chuyên môn hoàn toàn có cơ sở để cạnh tranh. Tuy nhiên, năng lực sáng tạo lại không đồng nghĩa với khả năng tồn tại trên thị trường.

Một số truyện tranh nổi bật của Việt Nam

"Chúng ta nhìn vào một bài toán kinh tế rất đơn giản: Xuất bản một cuốn truyện tranh Nhật Bản nổi tiếng - vì đó là một IP vô cùng nổi tiếng, đã có tiếng tăm trên thế giới - nên số lượng bản in lần đầu sẽ vô cùng lớn. Số lượng bản in lần đầu lớn dẫn tới chi phí giá thành mỗi cuốn sẽ thấp xuống" - ông dẫn chứng.

Nhưng quan trọng hơn, truyện tranh Nhật Bản không vận hành như một sản phẩm xuất bản đơn lẻ, mà là một mắt xích trong chuỗi khai thác IP văn hóa.

Như phân tích của chuyên gia này, nguồn thu lớn của các IP này không chỉ nằm ở bản quyền truyện tranh, mà đến từ hệ sinh thái thương mại phía sau như phim điện ảnh, đồ chơi, sản phẩm ăn theo (merchandise) hoặc các hợp đồng khai thác hình ảnh nhân vật. Một nhân vật như Doraemon chẳng hạn, không chỉ hiện diện trên trang sách, mà còn tồn tại như một thương hiệu văn hóa đại chúng, có khả năng tạo doanh thu ở nhiều lĩnh vực khác nhau.

Chính mô hình này giúp truyện tranh Nhật Bản có thể duy trì giá bản quyền thấp để mở rộng thị trường toàn cầu, trong khi truyện tranh Việt Nam gần như chưa có khả năng tạo ra những nguồn thu phụ trợ tương tự.

Truyện tranh thực chất là một mắt xích đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành một IP có khả năng thành công cao. Giai đoạn 2010 - 2020 từng chứng kiến sự xuất hiện của nhiều hội nhóm truyện tranh được hình thành từ niềm đam mê rất lớn. Tuy nhiên, phần lớn các hoạt động khi đó vẫn chưa tạo ra nhiều giá trị chuyển đổi về mặt thị trường. Hệ quả là không ít tài năng trẻ đã phải rời bỏ đam mê để chuyển sang những lĩnh vực nghề nghiệp khác nhằm bảo đảm thu nhập và cơ hội phát triển lâu dài.

Đáng chú ý, theo chuyên gia này, làn sóng truyện tranh hiện nay đang cho thấy những chuyển động khác trước, khi sự thay đổi không chỉ đến từ nội tại của cộng đồng sáng tạo, mà còn chịu tác động từ các yếu tố bên ngoài như chính sách của nhà nước, hoặc sự tham gia nghiêm túc hơn từ các đơn vị đầu tư nước ngoài.

Còn đó bài toán sống còn

Một thực tế đáng buồn khác, theo nhà sáng lập Comicola, bài toán sống còn của truyện tranh Việt Nam hiện nay trở nên đặc biệt khó khăn khi người sáng tạo rất khó sống bằng chính tác phẩm của mình.

Ông Nguyễn Khánh Dương thừa nhận, nếu chỉ dựa vào nhuận bút truyện tranh tác giả, rất nhiều người làm nghề khó có thể duy trì công việc lâu dài. Ngay cả Comicola - một trong số ít đơn vị tập trung phát triển truyện tranh tác giả Việt Nam - cũng buộc phải duy trì thêm các mảng sản xuất nội dung cho doanh nghiệp, thương hiệu hoặc cơ quan quản lý nhà nước để tạo nguồn lực nuôi các dự án sáng tác.

Ở góc độ thị trường, điều đó cho thấy truyện tranh Việt Nam hiện vẫn chưa tạo được một cơ chế kinh tế đủ mạnh để tự nuôi sống hoạt động sáng tạo của chính nó. Nói cách khác, nhiều dự án truyện tranh tác giả hiện nay vẫn đang phải được "nuôi" bằng nguồn lực đến từ các hoạt động ngoài truyện tranh.

Không chỉ thiếu nguồn lực dài hạn, các tác phẩm nội địa còn khó lan tỏa vì thiếu đầu tư, cũng chính sự thiếu lan tỏa này lại khiến các đơn vị càng dè dặt khi đầu tư.

Truyện tranh nước ngoài chiếm ưu thế trên thị trường sách tại Việt Nam

Theo ông Dương, vấn đề của truyện tranh Việt Nam hiện nay không còn nằm ở năng lực kể chuyện, mà nằm ở khả năng đưa tác phẩm ra thị trường. Ngay cả với Comicola - đơn vị được cho là đang thực hiện tới 85% thị trường truyện tranh của tác giả Việt Nam trên cả nước - việc lựa chọn đầu tư bản thảo vẫn phụ thuộc rất lớn vào bài toán dòng tiền và vòng quay vốn. Có những bản thảo được đánh giá rất tốt về chuyên môn nhưng vẫn phải chờ đợi vì nguồn lực tài chính có hạn.

Ở phạm vi rộng hơn, đây cũng là bài toán chung của nhiều đơn vị xuất bản hiện nay. Truyện tranh Việt Nam cần thời gian đầu tư dài, độ rủi ro cao, trong khi truyện tranh nước ngoài gần như đã có sẵn cộng đồng độc giả và khả năng doanh thu ổn định. Vì thế, dù nhiều đơn vị muốn tham gia phát triển truyện tranh Việt Nam, họ vẫn phải cân nhắc rất kỹ bài toán tự chủ tài chính.

Vị thế của "môn nghệ thuật thứ 9"

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia châu Á cho thấy thị trường nội dung nội địa chỉ thực sự phát triển khi có những cơ chế tạo không gian cho sản phẩm trong nước. Hàn Quốc, Trung Quốc là những ví dụ về quá trình xây dựng thị trường nội địa thông qua chính sách bảo hộ và hỗ trợ ngành công nghiệp văn hóa trong giai đoạn đầu.

Trong bối cảnh các quốc gia có ngành công nghiệp truyện tranh phát triển đã đi trước Việt Nam hàng chục, thậm chí hàng trăm năm, Việt Nam cần tính tới những cơ chế tạo "không gian thị trường" nhất định cho truyện tranh trong nước, bao gồm các chính sách liên quan tới quản lý nhập khẩu và phân phối sản phẩm văn hóa nước ngoài. Đây không phải câu chuyện "ngăn cấm" sản phẩm ngoại, mà là tạo điều kiện để sản phẩm nội địa có cơ hội hình thành thị trường và từng bước phát triển năng lực cạnh tranh.

Như phân tích, khi thị trường xuất hiện khoảng trống dành cho sản phẩm trong nước, các doanh nghiệp và đơn vị sáng tạo sẽ buộc phải tìm cách đầu tư, khai thác và phát triển truyện tranh Việt Nam theo cơ chế cạnh tranh tự nhiên của thị trường.

Một yếu tố khác cũng được giới làm nội dung đặc biệt quan tâm hiện nay là vấn đề bản quyền. Mới đây, Cục Bản quyền tác giả (Bộ VH,TT&DL) đã ban hành Văn bản số 314/BQTG-QL&HTQT nhằm yêu cầu các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân thực hiện nghiêm túc quy định về quyền tác giả. Đây có thể coi là một động thái mạnh tay hơn với vi phạm bản quyền, tạo ra nhiều kỳ vọng trong hoạt động sáng tạo nội dung.

Theo ông Nguyễn Khánh Dương, việc siết chặt bản quyền có thể trở thành cơ hội quan trọng để các sản phẩm nội địa có bản quyền được cạnh tranh công bằng hơn trên thị trường. Đây cũng là nền tảng tối thiểu nếu muốn xây dựng một ngành công nghiệp sáng tạo bền vững.

Nhiều người cho rằng, thách thức lớn nhất của truyện tranh Việt Nam hiện nay vẫn nằm ở sự đón nhận của độc giả trong nước. Việc thay đổi thói quen đọc là một quá trình phức tạp và cần thời gian dài. Tuy vậy, cơ hội cũng đang mở ra khi vấn đề bản quyền ngày càng được siết chặt, trong khi Việt Nam vẫn sở hữu nguồn lực sáng tạo trẻ dồi dào, dù còn hạn chế về kinh nghiệm thị trường và khả năng vận hành công nghiệp nội dung.

Truyện tranh từ lâu đã không còn là khái niệm dành riêng cho trẻ em. Với vị thế của "môn nghệ thuật thứ 9", truyện tranh hoàn toàn có khả năng tác động tới sự phát triển của cả ngành công nghiệp văn hóa, nếu được đặt trong một chiến lược đầu tư và phát triển dài hạn.