TS Trần Du Lịch: Luật đô thị đặc biệt là cơ hội để TP.HCM xây dựng thể chế vượt trội

TS Trần Du Lịch - Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia đã có cuộc trò chuyện với phóng viên Một Thế Giới xoay quanh vấn đề này.

TS Trần Du Lịch tại Hội thảo tham vấn ý kiến chuyên gia, nhà khoa học, trí thức tiêu biểu về dự thảo Luật Đô thị đặc biệt ngày 22/5/2026. Ảnh: Việt Dũng

- Thưa TS Trần Du Lịch, ông có thể cho biết quan điểm cá nhân về cách tiếp cận xây dựng nội dung dự thảo Luật đô thị đặc biệt TP.HCM?

- TS Trần Du Lịch:

Dự thảo Luật đô thị đặc biệt TP.HCM gồm 9 chương, 45 điều. Cơ cấu nội dung và cách chế định các điều khoản gần giống Luật Thủ đô 2026 (gồm 9 chương và 36 điều) với cách tiếp cận chế định theo lĩnh vực quản lý nhà nước. Mỗi lĩnh vực đều hàm chứa 3 nhóm nội dung, đó là: Phân quyền cho địa phương trong một số lĩnh vực quản lý nhà nước trên địa bàn; quy định đặc thù về nội hàm quản lý nhà nước có liên quan như giảm quy định, giảm thủ tục… (không theo quy định chung) và cho chính quyền địa phương một số dư địa để ban hành chính sách (không chỉ có thẩm quyền ban hành các giải pháp thực thi như quy định chung). Mục tiêu chung nhất vẫn là tăng tính chủ động, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương theo nguyên tắc: “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” (như khoản 2, Điều 4 của dự thảo Luật).

Tên gọi là Luật đô thị đặc biệt (tiêu chí phân loại đô thị đặc biệt theo điều 3, Nghị quyết 1210/2016/UBTVQH) nhưng phạm vi áp dụng chỉ dành riêng cho TP.HCM. Vì vậy, dù là đạo luật, nhưng không có tính phổ biến, mà chỉ áp dụng cá biệt cho một địa phương là TP.HCM. Phần lớn nội dung trong quy định của Luật đô thị đặc biệt đều gắn với tính đặc thù của TP.HCM nên việc giới hạn phạm vi áp dụng chỉ đối với TP.HCM là phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Các nội dung chế định trong Luật cụ thể, chi tiết để thực thi, không cần sự hướng dẫn thông qua Nghị định của Chính phủ, thông tư của các bộ ngành. Đây là bước tiến quan trọng trong cách ban hành luật của Quốc hội. Do đó, tôi hoàn toàn ủng hộ.

Về cơ cấu nội dung của Luật theo từng lĩnh vực quản lý nhà nước nên nặng về thủ tục hành chính hơn là đột phá trong phân cấp, phân quyền cho địa phương. Theo tôi cần xem xét cách tiếp cận nên khác với Luật thủ đô. Thay vì theo lĩnh vực quản lý nhà nước, cần kết hợp theo lĩnh vực quản lý nhà nước và cơ chế phân cấp phân quyền. Kể cả ban hành văn bản quy phạm pháp luật (thẩm quyền lập quy của chính quyền địa phương), ban hành chính sách huy động nguồn lực… Với cách này, vẫn chia các chương theo các lĩnh vực quản lý nhà nước, nhưng trong mỗi chương về một lĩnh vực cụ thể quy định cả 3 nội dung. Đó là phân quyền quyết định cho chính quyền đô thị đặc biệt; những quy định đặc thù về quy định, về thủ tục hành chính, khác với quy định chung và thẩm quyền ban hành chính sách có liên quan. Nếu tiếp cận chế định luật theo cách này sẽ rõ ràng, minh bạch… dễ thực thi, nhất là thể hiện được tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương.

- Theo TS, Luật đô thị đặc biệt TP.HCM có cần luật hóa các nội dung cơ chế chính sách đặc thù thí điểm đang áp dụng theo các nghị quyết của Quốc hội hay chỉ quy định các nội dung mới?

- TS Trần Du Lịch:

Hiện có 4 Nghị quyết của Quốc hội đang còn hiệu lực về cơ chế chính sách đặc thù cho Thành phố: Nghị quyết 98, 260 riêng cho TP.HCM; Nghị quyết 188 về đường sắt đô thị áp dụng chung ở TP. Hà Nội và Nghị quyết 222 về Trung tâm tài chính quốc tế áp dụng tại TP. Đà Nẵng. Các cơ chế chính sách đặc thù thí điểm có thời hạn. Nếu các nội dung chính của các nghị quyết này liên quan đến TP.HCM được chế định vào Luật đô thị đặc biệt sẽ phù hợp với tính chất ổn định của Luật, tạo niềm tin cho nhà đầu tư và nhân dân.

TP.HCM nhìn từ trên cao. Ảnh: Internet

Theo tôi không đưa tất cả các nội dung của 4 nghị quyết nêu trên vào Luật đô thị đặc biệt. TP.HCM nên lựa chọn những nội dung cơ bản, liên quan đến cơ chế phân cấp phân quyền cho địa phương và thẩm quyền ban hành quy phạm pháp luật của địa phương vào Luật đô thị đặc biệt. Ngoại trừ các lĩnh vực an ninh - quốc phòng; đối ngoại, tôn giáo, các lĩnh vực quản lý nhà nước trên địa bàn còn lại nên phân quyền cao nhất cho chính quyền địa phương. Chính phủ nắm quyền kiểm tra giám sát, hủy bỏ những quyết định của chính quyền địa phương trái với lợi ích quốc gia. Luật đô thị đặc biệt áp dụng cho TP.HCM lần này là cơ hội để xử lý ở mức cao nhất sự tồn tại của cơ chế “lồng ghép công vụ” và “lồng ghép ngân sách nhà nước” giữa trung ương và địa phương dẫn đến cơ chế “xin-cho”.

- Với cách tiếp cận như trên, TS có đề xuất gì để TP.HCM xây dựng chế định cơ cấu nội dung của đạo luật?

- TS Trần Du Lịch:

Theo tôi, ngân sách địa phương cần được quy định rạch ròi. Nguồn thu của ngân sách địa phương gồm 2 khoản. Một là, tất cả khoản thu của ngân sách địa phương được hưởng theo Luật ngân sách và những khoản thu riêng do HĐND thành phố đặt ra, không nằm trong danh mục chung của nhà nước. Hai là, các khoản trợ cấp của Trung ương (nếu có). Đối với ngân sách địa phương, HĐND thành phố quyết định các khoản chi và phương thức chi. Chính quyền thành phố tự chủ thu-chi ngân sách địa phương theo nguyên tắc ngân sách của địa phương thì mức chi, hay quy mô dự án lớn đến đâu do HĐND Thành phố quyết định. Còn các khoản chi do Trung ương hỗ trợ như các chương trình quốc gia, hỗ trợ đầu tư hạ tầng… dù chỉ có 1 đồng cũng do Trung ương quyết định và theo quy định của Bộ Tài chính. Đây là cách thay đổi tư duy phân cấp quản lý ngân sách theo quy mô vốn bằng theo nguồn gốc của dòng tiền.

Luật đô thị đặc biệt phải giao quyền quyết định cho chính quyền TP.HCM trong việc tổ chức, sắp xếp, khai thác có hiệu quả 2 nguồn lực to lớn. Bao gồm hệ thống doanh nghiệp nhà nước và công sản (nhà cửa, mặt bằng, đất đai…) đang thuộc chính quyền thành phố quản lý. Đây là nguồn lực to lớn cần huy động vào mục tiêu phát triển. Đồng thời cho phép chính quyền TP.HCM phát hành trái phiếu chính quyền địa phương, bảo đảm bằng chính ngân sách thành phố (không đòi hỏi Bộ Tài chính bảo lãnh). Loại trái phiếu này được giao dịch trên thị trường chứng khoán.

Về tổ chức bộ máy và công vụ địa phương, Luật đô thị đặc biệt cần chế định 3 nội dung. Thứ nhất, HĐND Thành phố được phân quyền quyết định tổ chức bộ máy hành chính và đơn vị sự nghiệp thuộc chính Thành phố và chính quyền cơ sở; quy định chế độ công vụ của cả 2 cấp chính quyền địa phương (cơ cấu tổ chức và biên chế). Hai là, giao chức năng quản lý nhà nước theo ngành cho Sở quản lý nhà nước, như các Cục ở Trung ương, chứ không chỉ là cơ quan tham mưu giúp việc cho UBND TP.HCM như hiện nay. Giám đốc sở là người trực tiếp chịu trách nhiệm về lĩnh vực mình quản lý, chứ không phải tham mưu cho UBND thành phố. Ba là, tăng quyền quyết định cho chủ tịch UBND thành phố, giảm nội dung phải họp tập thể UBND thành phố. Nếu thực hiện nội dung 2 và 3 sẽ giảm tối đa cơ chế họp. Việc ai nấy làm, khi rõ thẩm quyền.

Luật đô thị đặc biệt cần phân quyền cho HĐND thành phố ban hành một số chính sách, phù hợp với vai trò, quy mô và tính chất của đô thị đặc biệt. Đó là thu hút và sử dụng đội ngũ cán bộ công chức ở cả 2 cấp chính quyền, hướng tới hình thành một đội ngũ “tinh hoa” quản lý nhà nước; thu hút và sử dụng đội ngũ khoa học - công nghệ; chính sách để TP.HCM trở thành điểm đến của các “start up” ở khu vực Đông Nam Á; thu hút các nhà đầu tư chiến lược, theo tinh thần nghị quyết 260 của Quốc hội; thu hút nguồn lực tư nhân về đầu tư; chính sách an sinh xã hội, trong đó ưu tiên về nhà ở… Các nhóm chính sách này sẽ chế định vào các chương có liên quan của Luật đô thị đặc biệt TP.HCM.

Tóm lại, Luật đô thị đặc biệt là cơ hội để TP.HCM xây dựng một khung thể chế và chính sách dưới hình thức một đạo luật của Quốc hội, nhằm khai thác, phát huy các lợi thế trong kỷ nguyên mới. Luật đô thị đặc biệt phải phát huy cao nhất tính năng động, sáng tạo, tinh thần tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền và nhân dân thành phố; xây dựng thể chế vượt trội phục vụ cho phát triển nhanh và bền vững.