Từ 1/9, người dân được biết những gì về thu hồi đất, giá đất và bồi thường?

Một dự án chuẩn bị triển khai gần khu dân cư, thông tin bắt đầu xuất hiện trong những cuộc trò chuyện ở thôn, tổ dân phố. Người nói khu vực này sẽ bị thu hồi đất, người khác bảo chưa có quyết định. Giá bồi thường được truyền miệng mỗi nơi một kiểu.

Đây là tình huống không hiếm.

Với người có nhà, đất nằm gần một dự án, điều họ cần nhất không phải những lời đồn mà là thông tin chính thức: khu đất nào nằm trong kế hoạch sử dụng, có bị thu hồi hay không, giá đất ra sao, phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đã được xây dựng thế nào.

Hình minh họa tạo bởi AI.

Từ ngày 1/9/2026, Luật Tiếp cận thông tin năm 2026 có hiệu lực, xác định rõ hơn nhiều nhóm thông tin đất đai mà cơ quan có trách nhiệm phải công khai.

Điều này tạo thêm một "cánh cửa" để người dân chủ động tìm thông tin thay vì chỉ chờ văn bản gửi đến từng hộ.

Những thông tin đất đai nào phải được công khai?

Theo Luật Tiếp cận thông tin năm 2026, nhóm thông tin phải công khai liên quan trực tiếp đến đất đai gồm:

Điểm đáng chú ý là luật không chỉ nói chung về "thông tin đất đai", mà liệt kê cụ thể kế hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất và phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư liên quan tới dự án, công trình trên địa bàn.

Với một hộ dân có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi dự án, đây là những thông tin có ý nghĩa trực tiếp đến tài sản và kế hoạch ổn định cuộc sống.

Nhà ở và chung cư cũng có nhiều thông tin phải công khai

Không chỉ đất đai.

Luật mới còn đưa vào nhóm phải công khai nhiều thông tin liên quan thị trường và quản lý nhà ở.

Trong đó có chương trình, kế hoạch phát triển nhà ở; danh mục các dự án đầu tư xây dựng nhà ở đang triển khai tại địa phương; kết luận kiểm định, đánh giá chất lượng chung cư; kế hoạch cải tạo, xây dựng lại nhà chung cư; quyết định di dời chung cư và một số thông tin khác theo quy định.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa với người đang cân nhắc mua nhà trong dự án hoặc cư dân sống tại những chung cư đã sử dụng nhiều năm.

Thay vì chỉ dựa vào quảng cáo của chủ đầu tư hay thông tin môi giới, người mua có thêm cơ sở để tìm kiếm dữ liệu từ cơ quan có thẩm quyền.

Người dân xem thông tin ở đâu?

Luật mới mở rộng khá nhiều kênh công khai.

Thông tin có thể được đăng trên:

Cổng thông tin điện tử;
Trang thông tin điện tử;
Cổng dữ liệu;
Các kênh thông tin, trang cộng đồng chính thức của cơ quan;
Phương tiện thông tin đại chúng;
Công báo;
Hình thức niêm yết;
Hoạt động tiếp công dân;
Họp báo, thông cáo báo chí;
Hoạt động của người phát ngôn;
Các hình thức khác thuận tiện cho người dân.

Với người dân, cách đơn giản nhất nên là kiểm tra cổng hoặc trang thông tin điện tử chính thức của cơ quan có thẩm quyền trước.

Nghị định hướng dẫn cũng yêu cầu cơ quan, đơn vị có website xây dựng chuyên mục về tiếp cận thông tin theo hướng thuận tiện, dễ tìm kiếm, trong đó có danh mục thông tin phải công khai, đầu mối cung cấp thông tin và địa chỉ tiếp nhận yêu cầu qua mạng.

Điều này có nghĩa việc tìm một tài liệu công khai trong tương lai không nên trở thành hành trình phải "đào" qua hàng chục thư mục trên website.

Không tìm thấy phương án bồi thường thì có được yêu cầu cung cấp?

Có những trường hợp người dân biết thông tin thuộc diện phải công khai nhưng tìm mãi không thấy.

Luật cho phép yêu cầu cung cấp đối với thông tin thuộc diện phải công khai trong một số trường hợp, như thông tin đang trong thời hạn phải công khai nhưng chưa được công khai; thông tin đã hết thời hạn công khai; hoặc đang được công khai nhưng vì lý do bất khả kháng người yêu cầu không thể tiếp cận.

Ví dụ, một phương án bồi thường thuộc diện phải công khai nhưng chưa được đăng theo quy định, người dân có thể thực hiện quyền yêu cầu cung cấp thông tin.

Điểm cần hiểu đúng là không phải bất cứ hồ sơ nội bộ nào của dự án cũng có thể yêu cầu cơ quan cung cấp.

Quyền tiếp cận vẫn có giới hạn đối với bí mật nhà nước, dữ liệu cá nhân, bí mật đời tư, bí mật kinh doanh và một số nhóm thông tin được pháp luật bảo vệ.

Có thể yêu cầu thông tin qua mạng, không nhất thiết đến trực tiếp

Một thay đổi thuận tiện là hình thức yêu cầu được mở rộng theo hướng số hóa.

Người dân có thể yêu cầu cung cấp thông tin:

Trực tiếp tại cơ quan, đơn vị;
Qua dịch vụ bưu chính;
Qua Internet.

Kênh trực tuyến có thể gồm thư điện tử, cổng thông tin điện tử, trang thông tin điện tử, cổng dữ liệu, Cổng dịch vụ công quốc gia, ứng dụng di động hoặc nền tảng số được cơ quan có thẩm quyền công bố.

Điều này đặc biệt hữu ích với người dân ở xa trung tâm hành chính hoặc người đang làm việc ngoài địa phương nhưng có đất nằm trong khu vực dự án.

Khi đến trực tiếp trụ sở để tiếp cận thông tin, người yêu cầu còn được sử dụng điện thoại hoặc thiết bị kỹ thuật cá nhân để sao, chụp, tải tài liệu, trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành có quy định khác.

Yêu cầu hợp lệ, thời gian giải quyết tối đa bao lâu?

Luật quy định tùy từng trường hợp cụ thể, chậm nhất 12 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu hợp lệ, cơ quan, đơn vị có trách nhiệm cung cấp thông tin.

Nếu cần thêm thời gian để tìm kiếm, phân tách, tập hợp, sao chép hoặc xử lý yêu cầu, thời hạn có thể được gia hạn nhưng tối đa không quá 12 ngày.

Việc gia hạn phải được thông báo bằng văn bản trong thời hạn giải quyết.

Như vậy, người dân không nên gửi yêu cầu rồi chờ vô thời hạn mà không biết hồ sơ đang ở đâu.

Nếu cơ quan từ chối cung cấp thông tin trong trường hợp pháp luật cho phép từ chối, việc từ chối phải được thực hiện bằng văn bản và nêu rõ lý do.

Tiếp cận thông tin có phải nộp phí?

Nguyên tắc chung là công dân được cung cấp thông tin mà không phải nộp phí, lệ phí, trừ trường hợp pháp luật liên quan có quy định khác.

Người yêu cầu có thể phải thanh toán chi phí thực tế phát sinh cho việc in, sao, chụp hoặc gửi tài liệu theo quy định.

Do vậy, không nên hiểu rằng phải đóng một khoản "phí xin thông tin" mới được biết kế hoạch sử dụng đất hoặc phương án bồi thường.

Nếu tài liệu đã được công khai điện tử, cách thuận tiện nhất vẫn là truy cập và tải về từ nguồn chính thức.

Cơ quan nào phải cung cấp?

Nguyên tắc quan trọng của Luật Tiếp cận thông tin là cơ quan, đơn vị chịu trách nhiệm cung cấp thông tin do mình tạo ra, trừ những trường hợp pháp luật quy định khác.

Điều này giúp tránh tình trạng người dân gửi yêu cầu vòng quanh nhiều cơ quan.

Ở cấp xã, UBND xác định đầu mối cung cấp thông tin. Đầu mối này có trách nhiệm đối với thông tin do HĐND, Thường trực HĐND, các cơ quan của HĐND, UBND, Chủ tịch UBND và các cơ quan chuyên môn, tổ chức hành chính cùng cấp tạo ra theo phạm vi luật quy định.

Vì vậy, khi muốn yêu cầu tài liệu cụ thể, người dân nên xác định trước cơ quan nào tạo ra hoặc có trách nhiệm công khai tài liệu đó.

Nếu gửi sai cơ quan, quá trình xử lý có thể kéo dài hơn.

Có phải từ 1/9 mọi tài liệu cũ đều lập tức xuất hiện trên mạng?

Không.

Đây là điểm rất dễ bị hiểu sai.

Luật có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 nhưng đối với thông tin được cơ quan nhà nước tạo ra hoặc nắm giữ trước ngày luật có hiệu lực, nếu trước đây chưa thuộc nhóm bắt buộc công khai mà nay mới phải công khai theo luật mới, cơ quan có thời hạn 6 tháng kể từ ngày luật có hiệu lực để thực hiện.

Vì thế, ngày 1/9 không đồng nghĩa tất cả dữ liệu đất đai cũ lập tức được đưa đầy đủ lên Internet.

Người dân cần phân biệt giữa:

Thông tin phát sinh mới sau khi luật có hiệu lực;
Thông tin đã tồn tại nhưng vốn đã phải công khai theo pháp luật chuyên ngành;
Thông tin cũ nay mới thuộc diện công khai theo Luật Tiếp cận thông tin 2026.

Việc công khai còn phải tuân thủ Luật Đất đai và các quy định chuyên ngành tương ứng.

Thấy giá đất hoặc phương án bồi thường công khai sai thì làm gì?

Một điểm đáng chú ý của luật mới là cơ chế xử lý thông tin công khai không chính xác.

Nếu người dân cho rằng thông tin được công khai không chính xác, họ có quyền kiến nghị với cơ quan, đơn vị đã công khai.

Chậm nhất 10 ngày kể từ khi nhận kiến nghị, cơ quan có trách nhiệm kiểm tra tính chính xác và trả lời.

Nếu xác định thông tin sai, cơ quan phải kịp thời đính chính.

Thông tin sai được công khai bằng hình thức nào thì phải được đính chính bằng hình thức đó, đồng thời thông tin đã sửa cũng phải được công khai trên các kênh điện tử chính thức theo quy định.

Điều này đặc biệt quan trọng với các nội dung như giá đất, phạm vi dự án hay phương án bồi thường, bởi chỉ một sai lệch cũng có thể tác động đến quyền lợi của nhiều hộ dân.

Nếu cơ quan cung cấp thông tin thiếu hoặc không chính xác?

Người yêu cầu cũng có quyền yêu cầu cung cấp lại thông tin chính xác hoặc bổ sung phần còn thiếu.

Trong trường hợp cơ quan tự phát hiện thông tin đã cung cấp sai hoặc chưa đầy đủ, chậm nhất 5 ngày làm việc kể từ khi phát hiện phải đính chính, cung cấp lại hoặc bổ sung.

Nếu người dân là người phát hiện, chậm nhất 10 ngày kể từ khi nhận được yêu cầu kiểm tra, cơ quan đã cung cấp thông tin phải xác định lại tính chính xác, đầy đủ và trả lời.

Đây là cơ chế giúp quyền tiếp cận thông tin không chỉ dừng ở việc "đưa cho người dân một tài liệu", mà tài liệu đó còn phải bảo đảm độ chính xác và đầy đủ.

Không phải thông tin nào người dân hỏi cũng buộc phải cung cấp

Quyền tiếp cận thông tin không phải quyền tiếp cận không giới hạn.

Cơ quan có thể từ chối trong những trường hợp luật quy định, chẳng hạn thông tin thuộc nhóm công dân không được tiếp cận; thông tin chưa đáp ứng điều kiện tiếp cận; yêu cầu không thuộc trách nhiệm cung cấp; thông tin đã được cung cấp hai lần cho chính người yêu cầu mà không có lý do chính đáng; hoặc yêu cầu vượt quá khả năng đáp ứng, ảnh hưởng hoạt động bình thường của cơ quan.

Nếu thông tin đã được công khai đúng quy định, cơ quan cũng có thể hướng người dân đến nơi đang công khai thay vì tiếp tục tạo một bộ hồ sơ riêng, ngoại trừ những trường hợp luật cho phép yêu cầu cung cấp.

Do đó, bước đầu tiên vẫn nên là tìm nguồn công khai chính thức.

5 bước người có đất nằm gần dự án nên làm

Khi nghe thông tin khu vực mình sinh sống có dự án mới hoặc có khả năng thu hồi đất, người dân có thể thực hiện theo trình tự đơn giản:

Bước 1: Không dựa vào tin truyền miệng

Kiểm tra trên cổng thông tin của địa phương, cơ quan đất đai hoặc nơi niêm yết chính thức.

Bước 2: Xác định chính xác tài liệu cần tìm

Thay vì hỏi chung "đất nhà tôi có bị lấy không", hãy tìm các tài liệu cụ thể như kế hoạch sử dụng đất, thông tin thu hồi đất hoặc phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của dự án.

Bước 3: Kiểm tra cơ quan tạo ra thông tin

Điều này giúp gửi yêu cầu đúng đầu mối.

Bước 4: Nếu thông tin thuộc diện phải công khai nhưng chưa được công khai, thực hiện yêu cầu theo luật

Có thể gửi trực tiếp, qua bưu chính hoặc trên môi trường Internet theo kênh chính thức.

Bước 5: Lưu lại tài liệu và thời điểm tiếp cận

Nên lưu file, chụp tài liệu, ghi lại đường dẫn và ngày truy cập để thuận tiện đối chiếu nếu thông tin được cập nhật sau đó.

Quyền được biết không đồng nghĩa với quyền quyết định phương án bồi thường

Một điểm cần phân biệt rõ là quyền tiếp cận thông tin và quyền quyết định chính sách không phải một.

Việc một phương án bồi thường phải được công khai không có nghĩa người dân có quyền tự quyết mức bồi thường.

Mức giá, điều kiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư vẫn phải được xác định theo Luật Đất đai và các văn bản liên quan.

Giá trị của quyền tiếp cận nằm ở chỗ người dân biết chính xác cơ quan đang căn cứ vào tài liệu nào, phương án nào đang được áp dụng và có đủ thông tin để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình nếu phát hiện điểm chưa phù hợp.

Minh bạch càng sớm, tin đồn càng ít đất sống

Đất đai là một trong những lĩnh vực tác động trực tiếp nhất tới tài sản của người dân.

Khi thông tin về dự án, giá đất, thu hồi và bồi thường không dễ tiếp cận, khoảng trống thông tin thường nhanh chóng được lấp đầy bằng lời đồn.

Một người nghe "sắp thu hồi".

Người khác truyền lại "giá bồi thường chỉ bằng một nửa".

Một môi giới lại nói "mua ngay vì chắc chắn sắp lên giá".

Đến khi văn bản chính thức xuất hiện, nhiều quyết định tài sản có thể đã được đưa ra dựa trên thông tin chưa được kiểm chứng.

Luật Tiếp cận thông tin mới đặt thêm trách nhiệm lên cơ quan nhà nước nhưng đồng thời cũng đòi hỏi người dân thay đổi thói quen: tìm văn bản gốc, kiểm tra kênh chính thức và chủ động yêu cầu thông tin khi pháp luật cho phép.

Từ ngày 1/9, với những vấn đề liên quan kế hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất hay phương án bồi thường, câu hỏi của người dân không nên chỉ còn là "nghe nói thế nào".

Câu hỏi quan trọng hơn là: "Thông tin chính thức đang được công khai ở đâu?".