Từ 3 đột phá chiến lược, tư duy nhà nước kiến tạo phải thấm sâu vào bộ máy với tinh thần hành động cao
Đại hội XIV của Đảng đã xác lập 3 đột phá chiến lược để hiện thực hóa khát vọng Việt Nam hùng cường: Hoàn thiện thể chế phát triển; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại.
Với phương châm "thông điệp mạnh, hành động cao", Đại hội XIV của Đảng đã xác lập 3 đột phá chiến lược để hiện thực hóa khát vọng Việt Nam hùng cường: Hoàn thiện thể chế phát triển; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam từ ngày 19-1 đến 23-1-2026 thành công rực rỡ, rất tốt đẹp. Đây là cột mốc lịch sử quan trọng, mở ra kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Ảnh: NHÂN DÂN
TS Lê Khánh Cường - Chuyên gia Chính sách kinh tế vĩ mô, Chủ nhiệm bộ môn Kinh tế đầu tư và Phát triển, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, đây không chỉ là sự kế thừa tư duy phát triển nhất quán qua các kỳ đại hội, mà còn phản ánh sự điều chỉnh kịp thời trước bối cảnh kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch nhanh chóng.
Yêu cầu đặt ra ngay sau Đại hội là phải nhanh chóng chuyển hóa các định hướng chiến lược thành chương trình hành động cụ thể, có lộ trình, có trọng tâm và có khả năng đo lường.
Giải bài toán tổng thể với 3 đột phá chiến lược
Với 3 trụ cột này, cách tiếp cận cần vừa tổng thể, vừa có thứ tự ưu tiên rõ ràng.
Theo ông, trước hết, phải tạo đột phá thể chế, xác định đột phá thể chế để “mở đường”. Thể chế không chỉ là hệ thống luật pháp, mà còn bao gồm chất lượng chính sách, năng lực thực thi và môi trường kinh doanh; tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn, rà soát và sửa đổi các văn bản pháp luật tạo rào cản cho đầu tư và đổi mới sáng tạo.
TS Lê Khánh Cường - Chuyên gia Chính sách kinh tế vĩ mô, Chủ nhiệm bộ môn Kinh tế đầu tư và Phát triển, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội.
Ở giai đoạn trung hạn (2028-2030), cần nâng cao chất lượng xây dựng và thực thi chính sách. Điều này đòi hỏi cơ chế đánh giá tác động chính sách được thực hiện nghiêm túc hơn, tăng cường tham vấn công khai và minh bạch hóa quy trình ban hành văn bản. Trọng tâm là chuyển mạnh từ tư duy “quản lý” sang tư duy kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ.
Sau năm 2030, cần xây dựng hệ thống thể chế hiện đại, ổn định, có khả năng thích ứng với thay đổi nhanh của thế giới, đặc biệt trong các lĩnh vực mới như kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn.
Cùng đó, TS Lê Khánh Cường cho rằng, cần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao gắn chặt với yêu cầu của mô hình tăng trưởng mới dựa trên năng suất và giá trị gia tăng. Nguồn nhân lực không chỉ là vấn đề đào tạo, mà là bài toán tổng thể từ giáo dục, thị trường lao động đến thu hút và sử dụng nhân tài.
Hiện nay, tỉ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ của Việt Nam khoảng 25%, thấp hơn nhiều so với Thái Lan (35%) hay Malaysia (40%). Vì vậy, cần sớm triển khai các chương trình đột phá như cải cách căn bản giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp, gắn kết chặt chẽ hơn với nhu cầu thực tế của thị trường lao động.
Bên cạnh đó, cần đầu tư mạnh vào đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động hiện có, đặc biệt trong các lĩnh vực then chốt như khoa học-công nghệ, quản trị hiện đại, chuyển đổi số. Đồng thời, phải cải cách mạnh mẽ cơ chế đãi ngộ, sử dụng và trọng dụng nhân tài trong khu vực công, nhằm tạo động lực cho đội ngũ cán bộ, công chức đáp ứng yêu cầu phát triển mới.
Về đột phá hạ tầng, cần xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại phải được nhìn nhận không chỉ là đầu tư vật chất, mà là đầu tư cho năng lực phát triển dài hạn.
Trước mắt, cần ưu tiên các dự án hạ tầng có tác động lan tỏa lớn như: Hạ tầng giao thông kết nối vùng, hạ tầng số, hạ tầng năng lượng sạch; đa dạng hóa nguồn lực đầu tư thông qua cơ chế đối tác công-tư (PPP) minh bạch và hiệu quả. Hạ tầng giao thông, hạ tầng số, hạ tầng năng lượng và hạ tầng đô thị cần được quy hoạch theo tư duy liên kết vùng, liên kết ngành và gắn với chuyển đổi xanh ngay từ giai đoạn quy hoạch.
Phối cảnh metro số 2 Bến Thành – Tham Lương vừa được khởi công vào ngày 15-1. Đây là dự án hạ tầng chiến lược mở ra giai đoạn phát triển mới cho giao thông công cộng và tái cấu trúc đô thị TP.HCM theo hướng hiện đại, bền vững.
Nhìn nhận Đại hội XIV mở ra một giai đoạn phát triển mới với tầm nhìn dài hạn và quyết tâm chính trị cao, TS Lê Khánh Cường nói cần biến các đột phá chiến lược thành hành động cụ thể, đo lường được và có trách nhiệm giải trình rõ ràng.
Trong đó, cần chú trọng đến chất lượng thiết kế chính sách dựa trên bằng chứng và dữ liệu; năng lực thực thi nhất quán của bộ máy nhà nước và cơ chế giám sát, điều chỉnh linh hoạt dựa trên phản hồi từ thực tiễn.
“Khi thể chế được hoàn thiện, nguồn nhân lực được nâng tầm và hạ tầng được hiện đại hóa trong một khuôn khổ quản trị công hiệu quả, đồng thời đảm bảo an sinh xã hội và phát triển bao trùm, Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để bứt phá theo con đường tăng trưởng bền vững. Chỉ khi nhà nước thực sự kiến tạo, hành động quyết liệt và lấy người dân làm trung tâm, khát vọng Việt Nam hùng cường mới có thể trở thành hiện thực”- TS Cường nêu.
Nhà nước kiến tạo phát triển phải luôn song hành với bảo đảm an sinh xã hội
Nhấn mạnh tư duy kiến tạo, phát triển phải thấm sâu vào bộ máy nhà nước và cần tinh thần hành động để có thể tiệm cận và dần đạt được mục tiêu mà Đại hội đề ra, TS Lê Khánh Cường cho rằng điều này không thể dừng lại ở khẩu hiệu, mà cần được cụ thể hóa bằng những thay đổi trong cách thức vận hành của khu vực công.
“Tinh thần hành động cần được thể hiện ở việc chuyển từ ‘làm đúng quy trình’ sang ‘làm đúng mục tiêu’. Cán bộ, công chức không chỉ tuân thủ quy định, mà phải chủ động tìm giải pháp để giải quyết vấn đề phát triển, miễn là trong khuôn khổ pháp luật. Điều này đòi hỏi một cơ chế phân cấp, phân quyền rõ ràng hơn, đi kèm với trách nhiệm giải trình”- TS Lê Khánh Cường nói và dẫn chứng kinh nghiệm từ Singapore, Hàn Quốc cho thấy việc phân quyền sẽ hiệu quả khi có hệ thống kiểm soát tốt, tránh lạm quyền và tham nhũng.
Ngoài ra, cần hệ thống đánh giá dựa trên kết quả đầu ra, không chỉ đánh giá theo quy trình; thiết lập hệ thống chỉ số đánh giá hiệu quả công việc (KPI) minh bạch cho các cơ quan nhà nước, gắn với trách nhiệm giải trình công khai.
Cạnh đó vấn đề về quản trị công cũng cần được quan tâm thực hiện, bởi đây là điều kiện không thể thiếu của nhà nước kiến tạo. Việc ứng dụng công nghệ số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo trong quản lý nhà nước sẽ giúp nâng cao chất lượng ra quyết định chính sách dựa trên dữ liệu thực, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và người dân; tăng tính minh bạch trong hoạt động công quyền.
Khi bộ máy nhà nước vận hành hiệu quả, niềm tin của người dân và doanh nghiệp sẽ được củng cố - đây chính là “vốn xã hội” quan trọng cho phát triển bền vững.
“Nhưng điều tôi muốn nhấn mạnh là tư duy kiến tạo phát triển phải luôn song hành với bảo đảm an sinh xã hội và phát triển bao trùm. Tăng trưởng dựa trên năng suất và giá trị gia tăng chỉ thực sự bền vững khi thành quả phát triển được phân bổ công bằng, không để ai bị bỏ lại phía sau”- TS Cường cho hay.
Theo ông, các chính sách phát triển cần tích hợp ngay từ đầu các mục tiêu an sinh, giảm bất bình đẳng; không thể chờ đến khi tăng trưởng rồi mới nghĩ đến phân phối. Hơn nữa, cần hỗ trợ các nhóm yếu thế trong quá trình chuyển đổi kinh tế. Ví dụ, khi chuyển đổi số, phải có chính sách hỗ trợ người lao động bị ảnh hưởng qua đào tạo lại, hỗ trợ việc làm.
Đồng thời, cần nâng cao khả năng chống chịu của người dân trước các cú sốc kinh tế-xã hội thông qua xây dựng hệ thống an sinh xã hội toàn diện, đặc biệt là bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; đảm bảo tiếp cận công bằng đến các dịch vụ công cơ bản như giáo dục, y tế, nhà ở cho tất cả người dân, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa.
TP.HCM chủ động hoàn thiện thể chế về KHCN theo hướng linh hoạt
Cũng tại Đại hội XIV, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh quan điểm “khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực trung tâm của phát triển”, đồng thời yêu cầu thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia một cách toàn diện.
Bà Nguyễn Thị Thu Sương, Trưởng phòng Phát triển KHCN, Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM cho biết, với TP, đây không phải là một định hướng mới mà là một quá trình đã được chuẩn bị và triển khai có hệ thống trong nhiều năm, thông qua các chủ trương, chính sách và mô hình cụ thể. Gần đây nhất là Nghị quyết 98 và Nghị quyết 260 (sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 98) có hẳn một điều dành cho KHCN và đổi mới sáng tạo.
Chính quyền TP đã sớm xác định khoa học- công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là trụ cột then chốt trong chiến lược phát triển.
TP.HCM đã ban hành và triển khai nhiều chương trình lớn như chuyển đổi số; đề án xây dựng đô thị thông minh; các chương trình phát triển trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bán dẫn - vi mạch; chương trình hỗ trợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo; chương trình nghiên cứu khoa học - công nghệ và nâng cao tiềm lực khoa học và công nghệ, cùng với việc hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tương đối hoàn chỉnh…
TP.HCM sẽ xây dựng lộ trình đổi mới công nghệ đến năm 2035 với tốc độ đổi mới doanh nghiệp đạt 5-10%/năm. Đặc biệt, TP dự kiến tổ chức thi tuyển chức danh Kiến trúc sư trưởng để dẫn dắt các dự án khoa học công nghệ trọng điểm. Ảnh: HÀ THƯ- MINH HOÀNG
Đặc biệt, từ góc độ thể chế và cơ chế, TP.HCM đã có những bước đi phù hợp với tinh thần mà Tổng Bí thư nhấn mạnh. TP là một trong những địa phương đi đầu trong việc đổi mới cơ chế đặt hàng nhiệm vụ khoa học và công nghệ gắn với yêu cầu thực tiễn, ưu tiên các nhiệm vụ giải quyết bài toán cụ thể của đô thị lớn như quản lý giao thông, y tế, môi trường, cải cách hành chính và quản trị đô thị thông minh.
Việc triển khai các mô hình thí điểm, thử nghiệm có kiểm soát trong một số lĩnh vực công nghệ mới cũng đang từng bước được mở rộng, tạo không gian cho đổi mới sáng tạo phát triển.
Về con người, TP.HCM đã và đang từng bước chuyển từ cách tiếp cận hành chính sang cách tiếp cận dựa trên năng lực và kết quả, thông qua các chính sách thu hút, sử dụng chuyên gia, nhà khoa học, đội ngũ trí thức trẻ...
Robot hỗ trợ người dân làm thủ tục tại Trung tâm phục vụ hành chính công TP.HCM. Ảnh: LÊ THOA
Trong lĩnh vực chuyển đổi số, TP đã đạt được những kết quả bước đầu quan trọng, dần hình thành các nền tảng số dùng chung, phát triển hạ tầng dữ liệu, kết nối - liên thông các hệ thống phục vụ quản lý nhà nước, cung cấp dịch vụ công trực tuyến, và từng bước xây dựng chính quyền số, kinh tế số, xã hội số.
Theo bà Sương, đây chính là cơ sở thực tiễn để TP.HCM tiếp tục hiện thực hóa yêu cầu của Tổng Bí thư về chuyển đổi số toàn diện và bền vững.
Tuy nhiên, từ yêu cầu mới mà Tổng Bí thư đặt ra, bà Sương cho rằng TP.HCM xác định cần đẩy mạnh hơn nữa những bước chuyển về chất, đặc biệt là hoàn thiện thể chế theo hướng linh hoạt, đồng bộ và phù hợp với đặc thù đô thị đặc biệt.
Cùng đó, mở rộng không gian thử nghiệm chính sách; đổi mới mạnh mẽ cơ chế tài chính cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, tiếp tục đặt con người - nhất là đội ngũ nhân lực chất lượng cao - vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển.
“Tôi tin rằng, với nền tảng chính sách và thực tiễn đã có, cùng với sự chỉ đạo quyết liệt từ Trung ương và tinh thần chủ động, sáng tạo, không chờ đợi, TP.HCM hoàn toàn có điều kiện để đi đầu trong việc hiện thực hóa quan điểm của Tổng Bí thư, đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực nội sinh cho phát triển nhanh và bền vững”- bà Nguyễn Thị Thu Sương tin tưởng.
