Từ áp lực sau tinh gọn đến 'điểm kiểm soát giới'

Các đại biểu trao đổi trong khuôn khổ Hội thảo "Thúc đẩy bình đẳng giới trong khu vực công ở Việt Nam trong bối cảnh sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị"

Khi bộ máy thay đổi, khoảng cách di chuyển, khối lượng công việc và yêu cầu đối với cán bộ cơ sở cũng thay đổi. Những tác động khác biệt đối với phụ nữ cần được nhận diện bằng dữ liệu và đưa vào quá trình ra quyết định. Bình đẳng giới vì thế cần được chuyển từ mục tiêu thành những hành động cụ thể, có thể đo lường trong quá trình sắp xếp và vận hành bộ máy.

80km đi làm và những lựa chọn của cán bộ nữ

80km là khoảng cách từ trung tâm của tỉnh Hòa Bình (cũ) về trung tâm Việt Trì sau hợp nhất địa giới hành chính tại Phú Thọ. Theo ông Bùi Mạnh Cường, Phó Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Phú Thọ, quãng đường này mất 1,5 giờ di chuyển bằng ô tô.

Ông Bùi Mạnh Cường, Phó Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Phú Thọ, chia sẻ về những tác động đối với cán bộ nữ vì khoảng cách di chuyển sau sắp xếp bộ máy

Khoảng cách địa lý trở thành một vấn đề rất cụ thể đối với cán bộ sau sắp xếp, đặc biệt là những phụ nữ vừa thực hiện nhiệm vụ công vụ, vừa đảm nhận trách nhiệm chăm sóc con nhỏ và gia đình. Thực tế tại Phú Thọ cho thấy, có những cán bộ nữ từng giữ vị trí trưởng, phó phòng cấp tỉnh đã tự nguyện chuyển về làm chuyên viên cấp xã để được làm việc gần nhà.

Để giảm áp lực di chuyển và lưu trú, Phú Thọ đã triển khai hỗ trợ 3,2 triệu đồng/tháng đối với cán bộ từ Vĩnh Phúc và 4 triệu đồng/tháng đối với cán bộ từ Hòa Bình. Tỉnh cũng có chính sách hỗ trợ tạo điều kiện cho cán bộ đăng ký mua nhà ở xã hội dự kiến bàn giao từ quý I/2027 và ưu tiên nguồn vốn đầu tư công để nâng cấp các tuyến đường cao tốc kết nối.

Nếu Phú Thọ cho thấy tác động từ khoảng cách địa lý thì tại Bắc Ninh, vấn đề nổi lên là khối lượng công việc ở cấp cơ sở.

Theo ông Nguyễn Công Hùng, Phó Ban Tổ chức Tỉnh ủy Bắc Ninh, khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã trở thành "tuyến đầu" vận hành các chức năng hành chính. Một trưởng phòng cấp xã như Trưởng phòng Kinh tế hay Văn hóa - Xã hội phải đảm nhiệm khối lượng nhiệm vụ tương đương 5 đến 7 sở chuyên môn cấp tỉnh.

Ông Nguyễn Công Hùng, Phó Ban Tổ chức Tỉnh ủy tỉnh Bắc Ninh, chia sẻ về áp lực công việc ở cấp cơ sở và các giải pháp giảm tải cho cán bộ sau sắp xếp bộ máy

Một trong những hướng giảm tải được Bắc Ninh triển khai là chuyển đổi số, liên thông dữ liệu giữa các sở, ngành và cấp xã, chuẩn hóa quy trình theo hướng cán bộ "nhập dữ liệu 1 lần dùng chung", qua đó cắt giảm đáng kể thời gian làm báo cáo.

Cùng với giảm tải thủ tục, địa phương chuyển phương thức quản trị từ quản lý theo thời gian hành chính sang quản lý theo vị trí việc làm, hiệu quả công việc và sản phẩm đầu ra cụ thể. Cách tổ chức này được đặt ra nhằm tạo điều kiện để cán bộ nữ chủ động hơn trong sắp xếp thời gian làm việc.

Hai lát cắt tại Phú Thọ và Bắc Ninh cho thấy, những tác động sau sắp xếp bộ máy có thể xuất hiện từ những vấn đề rất cụ thể: cán bộ làm việc ở đâu, mất bao nhiêu thời gian để đến nơi làm việc, khối lượng công việc thay đổi thế nào và khả năng sắp xếp giữa công việc với gia đình ra sao.

Điều đó cũng đặt ra một yêu cầu đối với chính sách: muốn có giải pháp phù hợp, trước hết phải nhận diện được ai đang chịu tác động và tác động ấy diễn ra như thế nào.

Cần một "điểm kiểm soát giới" trong quá trình ra quyết định

Khả năng nhận diện những tác động này phụ thuộc đáng kể vào đội ngũ trực tiếp làm công tác bình đẳng giới.

Bà Nguyễn Thị Thu Hà, Vụ Công tác Thanh niên và Bình đẳng giới, Bộ Nội vụ, chia sẻ tại Hội thảo

Bà Nguyễn Thị Thu Hà, Chuyên viên chính, Vụ Công tác Thanh niên và Bình đẳng giới, Bộ Nội vụ, cho biết, cả nước hiện có hơn 10.000 người phụ trách công tác bình đẳng giới và vì sự tiến bộ của phụ nữ. Tuy nhiên, tại 34 tỉnh, thành phố, chỉ 8 địa phương có cán bộ đã từng làm công tác giới, có 26 địa phương có cán bộ làm công tác bình đẳng giới là người mới, chưa có kinh nghiệm chuyên môn.

Con số này đặt ra bài toán về năng lực tham mưu trong bối cảnh bộ máy và nhân sự đang có nhiều thay đổi. Khi người trực tiếp phụ trách công tác giới còn mới, việc nhận diện những tác động khác biệt, tổng hợp dữ liệu và tham mưu giải pháp phù hợp càng cần được quan tâm.

Trước thực trạng đó, Bộ Nội vụ định hướng tập trung đào tạo nguồn nhân lực; kiện toàn Ban Vì sự tiến bộ của phụ nữ, đặc biệt là việc thành lập và cấp kinh phí cho cấp xã; đưa tiêu chí bình đẳng giới vào đánh giá thi đua, khen thưởng một cách cẩn trọng để tránh tạo áp lực ngược…

Nhưng có đội ngũ tham mưu mới là một phần của vấn đề. Một câu hỏi tiếp theo là dữ liệu và yếu tố giới được đưa vào quá trình ra quyết định bằng cách nào.

Bà Nguyễn Thanh Cầm, Đại biểu Quốc hội, đại diện Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhấn mạnh yêu cầu lồng ghép giới dựa trên dữ liệu phân tách khoa học và đề xuất xây dựng “Điểm kiểm soát giới”

Từ góc độ lập pháp, bà Nguyễn Thanh Cầm, Đại biểu Quốc hội, đại diện Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhấn mạnh bình đẳng giới không đồng nhất với phụ nữ mà là giá trị hướng tới tất cả các giới.

Theo bà Nguyễn Thanh Cầm, lồng ghép giới cần dựa trên dữ liệu phân tách khoa học. Từ đó, bà ủng hộ đề xuất xây dựng "Điểm kiểm soát giới", tạo bằng chứng khoa học để Quốc hội và HĐND thẩm tra các dự án luật, nghị quyết sắp xếp bộ máy một cách khách quan.

Đề xuất này đặt dữ liệu vào một vị trí cụ thể trong quy trình ra quyết định. Thay vì chờ đến khi chính sách được thực hiện mới nhìn lại tác động đối với phụ nữ, thông tin phân tách giới có thể trở thành căn cứ phục vụ quá trình xem xét chính sách.

Cùng với "điểm kiểm soát giới", vấn đề trách nhiệm cũng được đặt ra. Bà Nguyễn Thanh Cầm đề xuất Trưởng ban Vì sự tiến bộ của phụ nữ các cấp phải do người đứng đầu cấp ủy, chính quyền đảm nhiệm thay vì giao cho cấp phó, vì người đứng đầu có thẩm quyền trực tiếp chỉ đạo công tác quy hoạch, điều động và bổ nhiệm cán bộ.

Như vậy, ba yếu tố có mối liên hệ trực tiếp: dữ liệu giúp nhận diện vấn đề; một "điểm kiểm soát" giúp đưa vấn đề giới vào quá trình xem xét quyết định; trách nhiệm của người đứng đầu tạo cơ sở để chuyển nhận diện thành hành động.

Từ "đếm số" đến hành động có thể đo lường

Bà Federica Dispenza, Trợ lý Đại diện Thường trú, Trưởng nhóm Quản trị và Tham gia, UNDP Việt Nam, chia sẻ tại Hội thảo

Từ góc nhìn của tổ chức quốc tế, bà Federica Dispenza, Trợ lý Đại diện Thường trú, Trưởng nhóm Quản trị và Tham gia, UNDP Việt Nam, nhấn mạnh bình đẳng giới cần hướng tới "sự tham gia có ý nghĩa" của phụ nữ và nam giới trong quá trình ra quyết định. UNDP khuyến nghị xây dựng cơ chế điều phối liên ngành để kết nối tri thức, dữ liệu giữa các bộ, ngành; đồng thời thu thập, phân tích dữ liệu giới định kỳ từ Trung ương đến địa phương, làm cơ sở cho các quyết định và hành động chính sách kịp thời. UNDP cam kết tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong việc chuyển hóa dữ liệu thành tri thức và hành động thực chất.

Ở cấp địa phương, yêu cầu nhận diện đúng đối tượng và những tác động cụ thể cũng được chuyển thành các cam kết hành động. Tại Phú Thọ trong 12 tháng tới, địa phương cam kết rà soát, phân loại chi tiết số lượng cán bộ nữ phải di chuyển xa, thuê nhà hoặc nuôi con nhỏ, từ đó tham mưu các chính sách hỗ trợ về chi phí, nhà công vụ, mua nhà ở xã hội. Địa phương đồng thời phối hợp mở các lớp bồi dưỡng kiến thức giới cho cán bộ trực tiếp tham mưu ở cấp xã.

Tại Bắc Ninh, cam kết được cụ thể hóa theo một hướng khác. Địa phương sẽ thực hiện yêu cầu có cán bộ nữ tham gia Thường trực cấp ủy, HĐND và UBND cấp xã; ban hành Đề án tạo nguồn cán bộ nữ, trẻ, dân tộc thiểu số đến năm 2035 gắn với trách nhiệm người đứng đầu. Một chỉ tiêu có thể đo lường khác là hoàn thành điện tử hóa 100% biểu mẫu báo cáo cán bộ nhằm giảm ít nhất 30% thời gian cho công chức cơ sở.

Ở cấp quản lý nhà nước, Bộ Nội vụ cam kết đưa các mục tiêu bình đẳng giới vào báo cáo phát triển kinh tế - xã hội và Chương trình hành động 33 của Bộ Chính trị, phấn đấu đưa chỉ số bình đẳng giới Việt Nam vào nhóm 70 quốc gia dẫn đầu thế giới đến năm 2030; đồng thời lồng ghép các vấn đề giới vào Luật Lao động và Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi, trong đó yêu cầu doanh nghiệp báo cáo số liệu phân tách nam, nữ tham gia bảo hiểm xã hội.

Từ khối lập pháp, cam kết tập trung vào nâng cao chất lượng giám sát, lồng ghép giới trong thẩm tra các dự án luật; tăng sử dụng các ý kiến phản biện xã hội từ Mặt trận Tổ quốc và Hội LHPN Việt Nam; vận dụng trí tuệ nhân tạo hỗ trợ trong nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm quốc tế để hoạch định các sách lược lồng ghép giới.

Từ những quãng đường nhiều chục kilômét mà cán bộ phải di chuyển sau sắp xếp đến câu chuyện dữ liệu, cơ chế thẩm tra và trách nhiệm người đứng đầu, vấn đề bình đẳng giới đang được đặt vào những khâu ngày càng cụ thể của quá trình vận hành bộ máy.

Các cam kết trong 12 tháng tới cũng tạo ra một bước chuyển đáng chú ý: từ nhận diện khó khăn sang xác định chủ thể thực hiện, nhóm đối tượng cần hỗ trợ và những chỉ tiêu có thể theo dõi.

Khi dữ liệu giới giúp trả lời được ai đang chịu tác động, tác động diễn ra ở đâu và trách nhiệm xử lý thuộc về ai, mục tiêu bình đẳng giới mới có thêm cơ sở để được chuyển thành những hành động cụ thể trong quá trình sắp xếp và vận hành bộ máy.