Từ bản sắc văn hóa đến sức mạnh đại đoàn kết

Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường được tổ chức hàng năm góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa đặc trưng của dân tộc Mường.

Kỳ 1: Giữ mạch nguồn văn hóa, vun đắp khối đại đoàn kết

Trong không gian văn hóa đa sắc màu của các dân tộc trên quê hương Phú Thọ, tiếng chiêng, điệu múa truyền thống, sắc phục và nghi lễ dân gian không chỉ lưu giữ ký ức cộng đồng mà còn kết nối các thế hệ, bồi đắp tình đoàn kết giữa các dân tộc. Bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa không đơn thuần là gìn giữ những giá trị quá khứ mà còn tạo dựng nền tảng tinh thần vững chắc cho sự phát triển hôm nay.

Sợi dây kết nối cộng đồng

Hằng năm, vào tháng Giêng âm lịch, đồng bào dân tộc Thái ở xã Mai Hạ lại tổ chức Lễ hội Xên Mường. Trong không gian linh thiêng của Đền Làng Bôn, lễ cúng được tiến hành trang nghiêm, thành kính.

Dưới sự chủ lễ của ông Lò Văn Luần, người trông coi đền, có uy tín và am hiểu phong tục truyền thống, các nghi thức được thực hiện theo tập quán lâu đời.

Không chỉ là nghi thức trong ngày hội đầu xuân, lễ cúng và rước kiệu còn tiếp nối thực hành văn hóa tâm linh được đồng bào Thái gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Qua từng nghi thức, người dân bày tỏ lòng tri ân các bậc tiền nhân, thành hoàng và tổ tiên có công dựng bản, lập mường; cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bản mường no ấm, gia đình hạnh phúc.

Lễ hội Xên Mường là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đặc sắc của đồng bào Thái vùng Mai Châu. Trong đó, Mai Hạ là vùng đất gắn với quá trình người Thái thiên di từ Bắc Hà (Lào Cai) về khu vực Mai Châu từ thế kỷ XIII.

Qua nhiều thế hệ, các bậc tiền nhân đã khai khẩn ruộng đồng, lập bản, dựng mường, tạo dựng cộng đồng và để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống văn hóa, tinh thần của cư dân nơi đây.

Không gian văn hóa Mường luôn rộn ràng với những thanh âm cồng chiêng đặc sắc.

Đền Làng Bôn thờ Tướng Sứ, nhân vật được đồng bào Thái tôn kính qua nhiều thế hệ. Có thời điểm ngôi đền đứng trước nguy cơ mai một. Với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương, đền được phục dựng theo kiến trúc nhà sàn truyền thống của người Thái, trở thành không gian sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa quan trọng, nơi hội tụ người dân các xã Mai Châu, Mai Hạ, Bao La, Tân Mai, Pà Cò mỗi dịp đầu xuân.

Sau phần lễ trang nghiêm, không khí hội xuân trở nên rộn ràng với các hoạt động văn hóa, thể thao truyền thống như ném còn, đẩy gậy, đi cà kheo, kéo co, múa xòe, hát đối đáp, thổi kèn bè... Sắc màu thổ cẩm, tiếng trống, tiếng chiêng cùng các hoạt động giao lưu tạo nên không gian văn hóa đậm đà bản sắc.

Điều đáng quý là những nghi lễ ấy vẫn được cộng đồng thực hành trong đời sống. Ông Lò Văn Luần chia sẻ: “Nếu hôm nay không gìn giữ, sau này những nét văn hóa đặc sắc của dân tộc sẽ dần mai một”.

Trăn trở ấy cũng là lời nhắc nhở về trách nhiệm của mỗi thế hệ đối với di sản cha ông. Bởi văn hóa chỉ thực sự được duy trì khi có người thực hành, trao truyền và có thế hệ tiếp nối.

Lễ hội Xên Mường là một lễ hội đặc sắc của đồng bào dân tộc Thái vùng Mai Châu được gìn giữ, phát huy.

Từ Lễ hội Xên Mường ở Mai Hạ, Lễ hội Khai hạ của người Mường tại xã Mường Bi, Tết Doi ở xã Thu Cúc đến Lễ hội Xuống Đồng của người Cao Lan tại xã Yên Lãng, mỗi lễ hội mang một sắc thái riêng, phản ánh lịch sử, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của từng cộng đồng.

Năm 2026, nhiều hoạt động văn hóa, thể thao các dân tộc tiếp tục được duy trì tại các địa phương, tạo không gian để đồng bào thực hành nghi lễ, giới thiệu phong tục, tập quán và giao lưu, gắn kết cộng đồng.

Dù mỗi dân tộc có một bản sắc riêng nhưng các giá trị văn hóa vẫn gặp nhau ở lòng biết ơn tiền nhân, tình yêu quê hương và khát vọng về cuộc sống bình yên, no ấm.

Việc gìn giữ nghi lễ, trao truyền phong tục và phát huy bản sắc không chỉ giúp văn hóa mỗi dân tộc được tiếp nối mà còn trở thành nhịp cầu kết nối các cộng đồng, làm phong phú đời sống tinh thần và bồi đắp khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Gìn giữ di sản để xây dựng nếp sống mới

Bảo tồn văn hóa không chỉ là duy trì lễ hội, khôi phục nghi thức truyền thống hay lưu giữ những làn điệu dân ca.

Các giá trị văn hóa chỉ thực sự bền vững khi được nuôi dưỡng trong đời sống thường ngày, thể hiện qua cách ứng xử của mỗi gia đình, sự gắn bó giữa các thành viên cộng đồng và ý thức trách nhiệm với quê hương.

Lễ hội Khụ Chẹ (xã Tân Lạc) lưu giữ nghi lễ lấy nước gắn với lịch sử và tín ngưỡng của đồng bào địa phương.

Cùng với tổ chức các hoạt động văn hóa, thời gian qua, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch chú trọng tuyên truyền, vận động đồng bào xây dựng đời sống văn hóa, thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội.

Nội dung này được lồng ghép với phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh” và các hoạt động xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc.

Thực tế cho thấy, bảo tồn bản sắc không đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi tập quán cũ. Những phong tục tốt đẹp cần được trân trọng, phát huy; hủ tục lạc hậu, không còn phù hợp cần từng bước được loại bỏ thông qua tuyên truyền, vận động và tạo sự đồng thuận trong nhân dân.

Đồng bào dân tộc Dao ở phường Thống Nhất giữ gìn và truyền dạy chữ Nôm Dao cho thế hệ trẻ.

Theo báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tỷ lệ đám cưới, đám tang thực hiện nếp sống văn minh trên địa bàn tỉnh đạt khoảng 95%. Việc tổ chức cưới, tang từng bước hướng đến sự tiết kiệm, phù hợp với phong tục tốt đẹp.

Đáng chú ý, 100% thôn, tổ dân phố đã xây dựng hương ước, quy ước. Đây là cơ sở để cộng đồng phát huy vai trò tự quản, gìn giữ truyền thống, điều chỉnh các mối quan hệ xã hội và hình thành chuẩn mực ứng xử phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Khi người dân cùng tham gia xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước, những quy định chung dần trở thành ý thức tự giác. Từ tổ chức cưới, tang văn minh đến giữ gìn vệ sinh môi trường, bảo đảm an ninh trật tự, mỗi người đều có trách nhiệm đóng góp vào cuộc sống chung.

Những chuyển biến đó cho thấy văn hóa không chỉ hiện diện trong lễ hội hay nghi thức tâm linh mà còn được thể hiện qua hành động cụ thể, sự chung tay xây dựng nếp sống tiến bộ của cộng đồng.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi văn hóa truyền thống được gìn giữ hài hòa với xây dựng đời sống mới, mỗi bản làng có thêm nền tảng tinh thần để phát triển. Mạch nguồn văn hóa đang được tiếp nối bằng chính ý thức và hành động của cộng đồng.

Giữ gìn bản sắc là giữ gìn cội nguồn; phát huy những giá trị ấy cũng là cách để các dân tộc thêm gắn bó, cùng vun đắp tương lai và củng cố sức mạnh đại đoàn kết trên quê hương Đất Tổ.