Từ chính sách dân tộc đến trợ giúp pháp lý: Những chuyển động từ cơ sở ở Cao Bằng

Gỡ khó sinh kế, nâng năng lực cán bộ cơ sở

Phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số đòi hỏi lựa chọn hướng sản xuất phù hợp và thay đổi tư duy làm ăn. Ông Nông Quốc Khôi, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Cao Bằng, cho rằng cần chuyển từ cây trồng truyền thống sang những loại có giá trị kinh tế cao như cây dược liệu, cây gia vị; đồng thời phát huy vai trò người có uy tín trong vận động bà con đổi mới sản xuất, bài trừ hủ tục.

Ông Nông Quốc Khôi, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Cao Bằng. Ảnh: Tuệ An

“Thách thức lớn nhất hiện nay tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ là hạ tầng hay nguồn vốn, mà là yêu cầu chuyển đổi tư duy sản xuất trong đồng bào. Chúng ta phải dịch chuyển mạnh mẽ từ cây trồng truyền thống sang phát triển cây dược liệu, gia vị có giá trị kinh tế cao, đồng thời phát huy tối đa vai trò nòng cốt của đội ngũ “người có uy tín” trong cộng đồng để vận động bà con bài trừ hủ tục, phát triển kinh tế bền vững.” - Ông Nông Quốc Khôi, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Cao Bằng.

Theo báo cáo công tác tháng 10/2026 của Sở, tình hình an ninh trật tự, an toàn xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số cơ bản ổn định, không phát sinh điểm nóng hay tình trạng di cư tự do. Dù vậy, tiến độ triển khai các Chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG), nhất là giải ngân vốn, vẫn còn chậm. Tính đến trung tuần tháng 10/2026, toàn tỉnh giải ngân 197.142 triệu đồng trên tổng số 453.771 triệu đồng vốn được giao và kéo dài, đạt 43% kế hoạch; vốn sự nghiệp mới đạt 30,5%.

Năng lực tổ chức thực hiện của cán bộ cấp xã cũng là vấn đề cần quan tâm. Nhiều người phải kiêm nhiệm, trong khi công việc đòi hỏi kiến thức về quản lý tài chính, đấu thầu cộng đồng và tổ chức sản xuất. Sở đã tổ chức 102 lớp tập huấn chuyên sâu về các nội dung này để hỗ trợ cán bộ cơ sở.

Công tác vận động xóa bỏ hủ tục vẫn còn nhiều việc phải làm. Từ đầu năm đến tháng 10/2026, toàn tỉnh ghi nhận 18 cặp tảo hôn, trong đó riêng tháng 10 có 2 cặp tại xã Cần Yên và Khánh Xuân. Việc thay đổi nhận thức, tập quán cần sự kiên trì của chính quyền và người có uy tín ở cơ sở.

Trợ giúp pháp lý, bảo vệ quyền lợi người dân

Cùng với hỗ trợ phát triển kinh tế, bảo đảm quyền tiếp cận pháp luật có ý nghĩa thiết thực với người nghèo và người dân ở địa bàn đặc biệt khó khăn. Trợ giúp pháp lý miễn phí giúp họ được tư vấn, hướng dẫn và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp khi phát sinh vướng mắc.

Ông Nông Văn Dự, Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Cao Bằng cho biết nhiều vướng mắc pháp lý của người dân liên quan đến tranh chấp đất đai, đất lâm nghiệp. 

Ông Nông Văn Dự, Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Cao Bằng. Ảnh: Nguyễn Diệu

“Phần lớn vướng mắc pháp lý của đồng bào dân tộc thiểu số tại cơ sở xuất phát từ các tranh chấp đất đai, đất lâm nghiệp kéo dài qua nhiều thế hệ, bắt nguồn từ tập quán giao dịch bằng giấy viết tay hoặc thỏa thuận miệng. Việc nâng cao chất lượng trợ giúp pháp lý tham gia tố tụng chính là chìa khóa sắc bén để bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho người nghèo, trực tiếp hóa giải những điểm nóng tranh chấp phức tạp ngay từ tuyến cơ sở.” - Ông Nông Văn Dự, Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Cao Bằng.

Trong 9 tháng đầu năm 2026, Trung tâm thụ lý 672 vụ việc, tăng 29,8% so với cùng kỳ năm 2025. Số liệu từ ngày 1/1 đến 22/9/2026 cho thấy, trong tổng số này có 665 vụ việc tham gia tố tụng, 7 vụ tư vấn pháp luật và không phát sinh vụ việc đại diện ngoài tố tụng.

Hoạt động tham gia tố tụng chiếm phần lớn khối lượng công việc. Trợ giúp viên pháp lý, luật sư phải nghiên cứu hồ sơ, xác minh tình tiết, thu thập tài liệu và phối hợp với cơ quan liên quan để xây dựng phương án bảo vệ phù hợp.

Trung tâm phối hợp đánh giá ngẫu nhiên 70 hồ sơ tố tụng đã hoàn thành; cả 70 hồ sơ đều đạt chất lượng tốt, trong đó 50 hồ sơ đạt hiệu quả theo tiêu chí đánh giá, chiếm 71,4%. Đơn vị cũng ban hành 544 quyết định cử trợ giúp viên pháp lý, luật sư tham gia tố tụng để bào chữa, bảo vệ quyền lợi cho 665 người thuộc diện được trợ giúp.

Phối hợp với cơ quan tiến hành tố tụng cũng là kênh quan trọng để người dân biết và sử dụng quyền được trợ giúp. Trong 9 tháng, Trung tâm và các chi nhánh tiếp nhận 385 thông báo với 434 trường hợp, 153 thông tin với 212 trường hợp và 24 yêu cầu phân công người bào chữa. Việc giới thiệu quyền này giúp người dân tiếp cận dịch vụ kịp thời.

Trong khuôn khổ CTMTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025, Trung tâm tổ chức 210 hội nghị truyền thông với 11.513 lượt người tham dự; phát hành 61.000 tờ gấp, 24.400 cuốn sổ tay và cấp 614 bảng thông tin đến các xã, xóm thụ hưởng. Trong 9 tháng đầu năm 2026, đơn vị đăng tải thêm 27 tin, bài trên các trang thông tin điện tử.

Từ đầu năm đến ngày 22/9/2026, Trung tâm tiếp nhận 687 hồ sơ thủ tục hành chính, trong đó 442 hồ sơ trực tuyến, chiếm 64,3%; 686 hồ sơ được giải quyết đúng hạn, đạt 99,85%.

Tháo gỡ vướng mắc để chính sách đến với người dân

Quá trình triển khai chính sách tại Cao Bằng vẫn còn khó khăn. Tỷ lệ giải ngân CTMTQG, nhất là vốn sự nghiệp, còn thấp; việc điều chỉnh nguồn vốn ở một số địa phương kéo dài. Cán bộ cấp xã cũng cần được bồi dưỡng thêm để đáp ứng yêu cầu tổ chức thực hiện.

Đối với hoạt động trợ giúp pháp lý, kinh phí nghiệp vụ hằng năm còn hạn hẹp; nguồn vốn thuộc CTMTQG năm 2026 được phân bổ chậm, ảnh hưởng tiến độ truyền thông, tiếp nhận và xử lý vụ việc, nhất là tại địa bàn xa trung tâm.

Địa hình đồi núi hiểm trở, giao thông cách trở khiến việc tiếp cận và thụ hưởng các chính sách của người dân vùng cao Cao Bằng còn gặp nhiều khó khăn. Ảnh: Trường Sơn

Từ thực tiễn đó, Trung tâm kiến nghị các bộ, ngành Trung ương xem xét bổ sung nội dung hỗ trợ vụ việc tham gia tố tụng thành công, hiệu quả trong các CTMTQG giai đoạn 2026-2035, qua đó tạo thêm điều kiện để người nghèo, người dân tộc thiểu số ở vùng đặc biệt khó khăn tiếp cận chính sách. Đơn vị cũng đề nghị đẩy nhanh việc thẩm định, phê duyệt, phân bổ kinh phí; đồng thời rà soát, nâng cấp hệ thống phần mềm giải quyết thủ tục hành chính để việc tiếp nhận, xử lý hồ sơ được thông suốt.

Thực tế cho thấy hiệu quả chính sách phụ thuộc nhiều vào khâu tổ chức tại địa phương: cán bộ cơ sở phải đủ năng lực hướng dẫn người dân, hỗ trợ sinh kế cần phù hợp điều kiện thực tế và hoạt động trợ giúp pháp lý phải đến được với người có nhu cầu.

Đẩy nhanh giải ngân, nâng cao năng lực cán bộ xã, phát huy vai trò người có uy tín và bảo đảm kinh phí trợ giúp pháp lý là những việc cần được quan tâm để người dân tiếp cận chính sách và bảo vệ quyền lợi ngay từ cơ sở./.