Tự chủ chiến lược trong tiến trình hội nhập quốc tế và vai trò của khoa học xã hội

Về hội nhập quốc tế của Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đặt nền móng cho mối quan hệ quốc tế vững chắc và lành mạnh của ngày hôm nay. Đầu năm 1946, khi Đại hội đồng Liên Hợp Quốc họp khóa I ở London (Anh), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi thư chào mừng và xin gia nhập Liên Hợp Quốc. Sau khi thống nhất đất nước, đặc biệt từ Đổi mới đến nay, hội nhập quốc tế luôn được trao đổi, nghiên cứu và trở thành một trong những vấn đề trọng tâm của Đảng.

Bước sang thế kỷ XXI, Đại hội Đảng lần thứ IX năm 2001 lần đầu tiên đề ra chủ trương hội nhập kinh tế quốc tế. Năm 2025, Nghị quyết 59 về hội nhập quốc tế trong tình hình mới được xây dựng trên cơ sở nội dung Đề án Tổng kết 10 năm thực hiện Nghị quyết số 22-NQ/TW ngày 10/4/2013 của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế. Mục tiêu tổng quát của Nghị quyết 59 xác định nâng cao chất lượng, hiệu quả, tính đồng bộ, toàn diện, sâu rộng, của hội nhập quốc tế, giữ vững môi trường hòa bình, ổn định, góp phần thiết thực xây dựng, phát triển và bảo vệ đất nước.

Tranh thủ tối đa các nguồn lực và điều kiện thuận lợi bên ngoài để xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, tự lực, tự cường, phát triển nhanh, bền vững; hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân; không ngừng cải thiện toàn diện đời sống nhân dân, vì hạnh phúc của Nhân dân; giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh còn người Việt Nam, tăng cường sức mạnh tổng hợp quốc gia; nâng cao vai trò, vị thế và uy tín quốc tế của đất nước. Phấn đấu đến giữa thế kỷ XXI, nước ta trở thành nước phát triển, thu nhập cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Ngày 23/9/2026, tại Trụ sở Liên Hợp Quốc (LHQ), thành phố New York, Mỹ, trong khuôn khổ Tuần lễ cấp cao Đại hội đồng LHQ khóa 81, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có cuộc gặp với Tổng Thư ký LHQ António Guterres. Ảnh: TTXVN.

Ba trụ cột chiến lược không thể tách rời

Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam xác định tăng cường quốc phòng, an ninh và đẩy mạnh đối ngoại, hội nhập quốc tế là trọng yếu, thường xuyên. Như vậy, lần đầu tiên đối ngoại, hội nhập quốc tế được đặt ngang hàng với quốc phòng và an ninh, trở thành một nhiệm vụ vô cùng quan trọng. Điều này phản ánh một bước phát triển quan trọng trong tư duy lý luận của Đảng ta về vị trí, vai trò của công tác đối ngoại. Đây là sự khẳng định về tầm quan trọng của ba trụ cột chiến lược không thể tách rời trong bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc, bảo vệ Tổ quốc, gồm quốc phòng, an ninh và đối ngoại.

Quan điểm chỉ đạo của Đại hội XIV của Đảng cũng đưa ra khái niệm tự chủ chiến lược với mục đích thúc đẩy đất nước phát triển nhanh, bền vững, nâng cao đời sống và hạnh phúc Nhân dân, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Sự phát triển lý luận dựa trên quy luật khách quan, xuất phát từ thực tiễn cho thấy, bên cạnh việc thúc đẩy quan hệ hợp tác và sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia, hội nhập quốc tế còn tiềm ẩn nguy cơ chuyển hóa thành sự lệ thuộc vào một đối tác nhất định. Đặc biệt, các quốc gia đang phát triển và kém phát triển có nguy cơ chịu sự chi phối từ bên ngoài nếu thiếu chiến lược và chính sách hội nhập phù hợp, nhất quán. Quá trình này có thể dẫn đến những tác động sâu rộng trên các lĩnh vực tư tưởng, chính trị, kinh tế và văn hóa; làm suy giảm bản sắc văn hóa dân tộc, ảnh hưởng đến nền tảng tinh thần của đất nước, đồng thời đặt ra những thách thức đối với nhiệm vụ bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Bên cạnh đó, hội nhập quốc tế cũng có thể làm gia tăng nguy cơ mất ổn định chính trị, trật tự và an toàn xã hội. Đáng chú ý, khả năng các nước lớn thỏa hiệp trên cơ sở lợi ích riêng có thể tạo ra những tác động bất lợi đối với môi trường an ninh chiến lược ở khu vực và trên thế giới, qua đó ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến Việt Nam.

Tự chủ chiến lược không đồng nghĩa với tự cô lập hay từ bỏ hợp tác quốc tế. Mục tiêu là chủ động lựa chọn đối tác, lĩnh vực hợp tác và mức độ hội nhập trên cơ sở lợi ích quốc gia, đồng thời duy trì khả năng tự quyết trước những biến động bên ngoài.

Việt Nam cần bảo đảm năng lực tự chủ trong việc lựa chọn, hoạch định và triển khai các chính sách một cách độc lập, phù hợp với lợi ích quốc gia-dân tộc. Năng lực này phải được duy trì trong mọi vấn đề hệ trọng, mang tính chiến lược và ở mọi thời điểm, kể cả khi Việt Nam phải đối mặt những sức ép hoặc ràng buộc từ bên ngoài.

Tự chủ chiến lược về kinh tế không có nghĩa là tự cung tự cấp hay giảm hội nhập. Trong ảnh: Hoạt động sản xuất tại Tổng Công ty May 10, Hà Nội. Ảnh: Sài Gòn Giải Phóng.

Ngay sau Đại hội XIV, ngoại giao Việt Nam đã có nhiều hoạt động nổi bật như chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đến Trung Quốc vào tháng 4. Tháng 9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đến Mỹ và phát biểu tại Phiên thảo luận chung cấp cao Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 81. Cũng trong tháng 9, Thủ tướng Lê Minh Hưng tham dự Hội nghị thượng đỉnh nhóm các nền kinh tế mới nổi BRICS tại Ấn Độ. Tháng 10, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn thăm chính thức Trung Quốc...

Các chuyến thăm cấp cao chuyển tải thông điệp quan trọng của Việt Nam trong việc triển khai, cụ thể hóa đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại của Đảng. Mặt khác, Việt Nam có quan điểm tích cực, kỳ vọng các nước sẽ đóng góp cho hòa bình, an ninh, thịnh vượng và quản trị toàn cầu. Trong bối cảnh thế giới biến động khó đoán định, các hoạt động ngoại giao vừa qua thể hiện bản lĩnh tự chủ chiến lược và vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

Tự chủ chiến lược về quốc phòng - điều kiện tiên quyết bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên mới. Trong ảnh: Tổ hợp tên lửa Trường Sơn do Tập đoàn Công nghiệp-Viễn thông Quân đội (Viettel) tự chủ nghiên cứu, sản xuất. Ảnh: Quân Đội Nhân Dân.

Đẩy mạnh nghiên cứu, tư vấn liên quan tự chủ chiến lược

Trong định hướng phát triển của đất nước hiện nay, đáp ứng yêu cầu đòi hỏi về hội nhập quốc tế, khoa học xã hội và nhân văn đẩy mạnh nghiên cứu, tư vấn liên quan nội hàm tự chủ chiến lược. Đặc biệt làm rõ hơn khái niệm, bản chất, nội dung và các điều kiện hình thành tự chủ chiến lược. Qua đó, xác định được những yếu tố tác động đến khả năng tự chủ của Việt Nam.

Bên cạnh đó, đánh giá năng lực nội tại và mức độ phụ thuộc bên ngoài thông qua nghiên cứu kinh tế, xã hội, thể chế chính trị, văn hóa và nguồn nhân lực, khoa học xã hội góp phần xác định những điểm mạnh, điểm yếu của quốc gia. Đặc biệt, nhận diện các dạng phụ thuộc về thị trường, vốn, công nghệ, năng lượng và chuỗi cung ứng trong bối cảnh mới hiện nay.

Khoa học xã hội phân tích thay đổi của trật tự thế giới, cạnh tranh giữa các nước lớn, xu hướng liên kết kinh tế và các quan hệ phụ thuộc lẫn nhau. Từ đó, đánh giá cơ hội, thách thức và những nguy cơ có thể ảnh hưởng đến quyền tự quyết của quốc gia.

Đẩy mạnh nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, thông qua việc nghiên cứu lịch sử phát triển của các quốc gia giúp nhận diện những thành công, hạn chế và hệ quả của việc phụ thuộc vào bên ngoài. Việc so sánh các mô hình phát triển và chiến lược đối ngoại cũng giúp lựa chọn cách tiếp cận phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam.

Lễ hội Văn hóa Thế giới tại Hà Nội lần thứ hai khai mạc tối 1/10/2026. Ảnh: Như Ý.