Tự chủ đất hiếm của Mỹ: Từ thế bị động tới nỗ lực 'tái công nghiệp hóa' chuỗi cung ứng

Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), Mỹ sản xuất khoảng 45.000 tấn đất hiếm quy đổi oxit (REO) trong năm 2024, nhưng vẫn nhập khẩu đến 80% nhu cầu tiêu thụ trong nước.

Theo các chuyên gia, hai vòng kiểm soát xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc trong năm 2025 đã đẩy nhanh phản ứng chính sách của Washington – từ mở rộng khai thác và dự trữ chiến lược trong nước, tới hàng loạt thỏa thuận đối tác quốc tế nhằm hình thành chuỗi cung ứng thay thế ngoài tầm kiểm soát của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Thực trạng sản xuất đất hiếm của Mỹ

Đất hiếm là nhóm 17 nguyên tố kim loại có vai trò không thể thay thế trong nhiều công nghệ then chốt hiện nay. Neodymi và dysprosi là thành phần cốt lõi của nam châm vĩnh cửu trong động cơ xe điện, tuabin gió và hệ thống dẫn đường tên lửa.

Trong khi đó, praseodymi và terbi được dùng trong quang học độ phân giải cao, laser và thiết bị y tế. Nhóm nguyên tố này còn có mặt trong pin, bộ chuyển đổi xúc tác trong phương tiện giao thông và nhiều linh kiện điện tử tiêu dùng.

Theo số liệu từ USGS, tính tới năm 2025, Mỹ sản xuất khoảng 51.000 tấn quặng REO tinh, tăng so với mức 45.500 tấn năm 2024, đồng thời là nước sản xuất đất hiếm lớn thứ hai thế giới với khoảng 13% sản lượng toàn cầu.

Tuy nhiên, con số này chỉ tương đương 1/6 năng lực sản xuất đất hiếm của Trung Quốc – nước đứng đầu thế giới về sản lượng đất hiếm với 270.000 tấn vào năm 2025, chiếm khoảng 70% sản lượng khai thác toàn cầu. Tính đến năm 2024, Trung Quốc cũng kiểm soát 91% năng lực tinh chế và 94% sản xuất nam châm đất hiếm trên toàn thế giới.

Mỏ Mountain Pass tại bang California, do MP Materials vận hành, hiện là cơ sở khai thác và xử lý đất hiếm duy nhất hoạt động tại Mỹ và là mỏ đất hiếm có sản lượng lớn thứ hai thế giới. Mỏ này sản xuất chủ yếu đất hiếm nhẹ gồm neodymi-praseodymi (NdPr), ceri và lantan.

Năm 2025, Mountain Pass ghi nhận sản lượng kỷ lục với 51.000 tấn quặng REO tinh, trị giá ước tính 240 triệu USD.

Tuy nhiên, điểm yếu "cốt tử" của Mỹ không nằm ở khâu khai thác, mà ở khâu tinh chế và sản xuất sản phẩm cuối.

Đối với đất hiếm nặng – nhóm có tầm quan trọng đặc biệt trong các hệ thống quân sự – Mỹ gần như phụ thuộc hoàn toàn vào Trung Quốc. Trong giai đoạn 2021-2024, Trung Quốc chiếm 71% nhập khẩu đất hiếm của Mỹ, tiếp theo là Malaysia (13%), Nhật Bản (5%) và Estonia (5%). Một trở ngại mang tính hệ thống khác là thời gian cấp phép mỏ mới tại Mỹ trên trung bình có thể kéo dài đến 29 năm.

Tái thiết sản xuất nội địa và xây dựng chuỗi cung ứng

Cuộc chiến thuế quan Mỹ-Trung và hai vòng kiểm soát xuất khẩu đất hiếm của Bắc Kinh vào tháng 4 và tháng 10/2025 (bao gồm samarium, gadolini, terbi, dysprosi, lutetium, scandium và ytri) đã thúc đẩy phản ứng chính sách của Mỹ theo bốn hướng chính.

Thứ nhất, đầu tư và tái cấu trúc sản xuất trong nước. MP Materials là tác nhân trung tâm trong chiến lược này. Sau khi Trung Quốc áp thuế 125% lên hàng hóa Mỹ vào tháng 4/2025, công ty này đã ngừng toàn bộ lô hàng xuất sang nền kinh tế lớn thứ hai thế giới và chuyển hướng tiêu thụ sang Nhật Bản, Hàn Quốc và thị trường nội địa.

Tháng 7/2025, Bộ Quốc phòng Mỹ đầu tư 400 triệu USD vào MP Materials để đổi lấy 15% cổ phần, kèm theo thỏa thuận mua toàn bộ sản lượng của cơ sở "10X" trong vòng 10 năm với mức giá sàn 110 USD/kg cho NdPr oxit – cơ chế được thiết kế để "vô hiệu hóa" chiến lược phá giá của Trung Quốc.

Ngoài ra, Chính phủ Mỹ cũng cấp thêm khoản vay 150 triệu USD để mở rộng năng lực tách chiết đất hiếm nặng.

Mới đây nhất, ngày 3/6 vừa qua, Bộ Thương mại Mỹ đã ký thỏa thuận với công ty USA Rare Earth, cam kết cho công ty này tiếp cận 1,6 tỷ USD ngân sách theo Đạo luật CHIPS để phát triển mỏ Texas và xây dựng năng lực tinh chế cho ngành công nghiệp đất hiếm Mỹ.

Thứ hai, lập kho dự trữ chiến lược. Ngày 2/2, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký sắc lệnh thành lập Kho Dự trữ Khoáng sản Chiến lược Quốc gia.

Được tổ chức theo mô hình đối tác công-tư độc lập, Kho Dự trữ huy động khoản vay 10 tỷ USD từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ (Ex-Im Bank) – khoản vay lớn nhất trong lịch sử 92 năm của ngân hàng này – cùng khoảng 2 tỷ USD vốn tư nhân từ các nhà đầu tư gồm Hartree Partners, Traxys và Mercuria Energy.

Kho Dự trữ trên sẽ thu mua và lưu trữ toàn bộ 60 khoáng sản trong danh sách Khoáng sản Quan trọng năm 2025 của USGS – bao gồm đất hiếm, cobalt, nickel và lithium – nhằm bảo vệ các nhà sản xuất Mỹ khỏi các cú sốc chuỗi cung ứng và sức ép địa chính trị.

Các doanh nghiệp Mỹ đã cam kết tham gia gồm GE Vernova, Boeing, Western Digital và General Motors.

Thứ ba, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu thông qua đàm phán song phương. Australia nổi lên như đối tác có triển vọng nhất trong ngắn hạn. Tháng 10/2025, Mỹ và Australia đã ký Khung hợp tác Khoáng sản Quan trọng kèm cam kết tài chính 1 tỷ USD đối với các dự án về đất hiếm ở cả hai nước trong vòng 6 tháng kể từ ngày ký Khung hợp tác.

Cũng trong tháng 10/2025, một biên bản ghi nhớ (MOU) đã được Mỹ ký kết với Malaysia, tập trung vào chia sẻ kinh nghiệm về các biện pháp quản lý, thúc đẩy sản xuất và đầu tư vào công nghiệp đất hiếm. Malaysia hiện là nước duy nhất ngoài Trung Quốc có chuỗi cung ứng đất hiếm nặng đang hoạt động.

Tại Hội nghị Bộ trưởng Khoáng sản Thiết yếu diễn ra ngày 4/2, Mỹ đã ký thêm 11 MOU và khung hợp tác song phương với các nước như Argentina, Morocco, Philippines, Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE), Anh và Uzbekistan.

Thứ tư, xây dựng mạng lưới đa phương về đất hiếm. Hội nghị Bộ trưởng tháng 2/2026 tại Washington đánh dấu sự ra đời của sáng kiến FORGE – Diễn đàn về Gắn kết Địa chiến lược Tài nguyên – tiếp nối Quan hệ Đối tác An ninh Khoáng sản (MSP) thời cựu Tổng thống Joe Biden.

FORGE tập hợp hơn 50 quốc gia, do Hàn Quốc chủ trì đến tháng 6/2026, với trọng tâm là phối hợp chính sách và hợp tác dự án xuyên biên giới.

Đáng chú ý, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đề xuất FORGE có thể trở thành nền tảng để thiết lập mức giá sàn và thuế quan điều chỉnh đối với khoáng sản thiết yếu cũng như ưu đãi thương mại cho các nước thành viên, qua đó ngăn chặn chiến lược phá giá từ Trung Quốc.

Trước đó, tháng 12/2025, Mỹ khởi động Pax Silica – sáng kiến do Bộ Ngoại giao Mỹ dẫn dắt, bao gồm 9 đối tác ban đầu là Australia, Nhật Bản, Hàn Quốc, Anh, Singapore, Israel, Qatar và UAE.

Khác với FORGE tập trung vào khoáng sản, Pax Silica hướng tới toàn bộ "chuỗi công nghệ chiến lược", bao gồm tinh chế khoáng sản, bán dẫn, hạ tầng trí tuệ nhân tạo (AI) và sản xuất tiên tiến. Mỹ đã cam kết phân bổ 250 triệu USD hỗ trợ nước ngoài thông qua Quỹ Pax Silica để tài trợ khai thác, chế biến và hạ tầng khoáng sản gắn với chuỗi bán dẫn an toàn ở các nước đối tác.

Vẫn cần thời gian để đánh giá liệu những nỗ lực của Mỹ về tự chủ đất hiếm có mang lại hiệu quả hay không. Tuy nhiên, trong bối cảnh gián đoạn nguồn cung và căng thẳng địa chính trị gia tăng, động thái của nước này đã trở nên rất cấp thiết.