Tự chủ hơn về kế toán, gắn với trách nhiệm và tính minh bạch

Thông tư số 99/2025/TT-BTC (Thông tư 99) hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp được Bộ Tài chính ban hành ngày 27/10/2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 và áp dụng cho các năm tài chính bắt đầu từ hoặc sau thời điểm này. Thông tư kế thừa những nội dung còn phù hợp, đồng thời khắc phục một số hạn chế của Thông tư số 200/2014/TT-BTC.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là cách tiếp cận theo hướng tăng tính phân quyền và linh hoạt. Thay vì quy định tương đối cứng, chính sách mới trao cho doanh nghiệp nhiều quyền chủ động hơn trong tổ chức bộ máy, thiết kế hệ thống tài khoản và lựa chọn phương thức phù hợp với mô hình hoạt động.

Tuy nhiên, quyền tự chủ không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được tùy ý thay đổi nguyên tắc kế toán. Thông tư vẫn thiết lập các yêu cầu tối thiểu cần tuân thủ, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp ban hành quy chế nội bộ, xác định rõ trách nhiệm và tự chịu trách nhiệm đối với những nội dung chủ động sửa đổi, bổ sung.

Chia sẻ về tinh thần của quy định mới tại Hội nghị “Nâng cao chất lượng quản trị công ty, báo cáo tài chính và minh bạch thông tin trên thị trường chứng khoán” tổ chức mới đây, ông Lưu Đức Tuyên - Phó Cục trưởng Cục Quản lý, giám sát kế toán, kiểm toán (Bộ Tài chính) cho biết, việc nâng cao chất lượng thông tin tài chính theo các chuẩn mực quốc tế đang được Việt Nam triển khai theo từng bước. Song song đó, hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam cũng được xây dựng, nâng cấp theo hướng tương thích tối đa với chuẩn mực quốc tế, nhưng vẫn bảo đảm phù hợp với đặc thù trong nước.

Trong đó, Thông tư 99 tác động trực tiếp đến cách doanh nghiệp tổ chức bộ máy, kiểm soát nghiệp vụ và hình thành dữ liệu phục vụ lập báo cáo tài chính. Hai thay đổi quan trọng được đại diện Bộ Tài chính nhấn mạnh là phân định rõ trách nhiệm đối với thông tin kế toán và mở rộng quyền tự chủ trong tổ chức hệ thống kế toán.

Phân định trách nhiệm từ dữ liệu đầu vào

Theo ông Lưu Đức Tuyên, điểm quan trọng đầu tiên của Thông tư 99 là phân định rõ hơn trách nhiệm trong doanh nghiệp, đặc biệt đối với hoạt động phân tích và kiểm soát nội bộ.

Doanh nghiệp phải xây dựng, ban hành quy chế nội bộ, trong đó xác định cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của từng bộ phận, thậm chí từng cá nhân, trong quá trình xử lý các nghiệp vụ kinh tế liên quan trực tiếp đến thông tin và dữ liệu ban đầu.

Ông Lưu Đức Tuyên - Phó Cục trưởng Cục Quản lý, giám sát kế toán, kiểm toán (Bộ Tài chính) chia sẻ tại Hội nghị “Nâng cao chất lượng quản trị công ty, báo cáo tài chính và minh bạch thông tin trên thị trường chứng khoán”. Ảnh: Mạnh Tuấn

Quy định này cho thấy, chất lượng báo cáo tài chính không chỉ được quyết định tại khâu tổng hợp cuối cùng của bộ phận kế toán. Nếu dữ liệu đầu vào không đầy đủ, quy trình chuyển giao thông tin thiếu chặt chẽ hoặc trách nhiệm giữa các bộ phận không được xác định rõ, sai lệch có thể phát sinh ngay từ khi nghiệp vụ kinh tế được ghi nhận.

Bởi vậy, yêu cầu xây dựng quy chế nội bộ không chỉ mang ý nghĩa hoàn thiện hồ sơ. Đây là cơ sở để doanh nghiệp xác định chủ thể chịu trách nhiệm đối với từng khâu trong chuỗi hình thành thông tin tài chính, từ phát sinh nghiệp vụ, xử lý chứng từ và dữ liệu ban đầu đến ghi nhận kế toán và lập báo cáo.

Cách tiếp cận này cũng gắn công tác kế toán với hệ thống quản trị và kiểm soát nội bộ của doanh nghiệp, thay vì coi đây là hoạt động riêng của bộ phận kế toán. Khi trách nhiệm được phân định cụ thể, doanh nghiệp có điều kiện kiểm soát rủi ro tốt hơn, đồng thời tăng khả năng truy xuất và xử lý khi phát hiện sai sót.

Quyền tự chủ gắn với trách nhiệm

Điểm mới thứ hai là mở rộng quyền tự chủ của doanh nghiệp trong tổ chức hệ thống kế toán. Theo đại diện Bộ Tài chính, doanh nghiệp được chủ động hơn trong việc tổ chức bộ máy kế toán tại công ty mẹ, công ty con và các đơn vị nội bộ.

Trước đây, nhiều nội dung được quy định tương đối cứng trong chế độ kế toán. Với quy định mới, doanh nghiệp có thêm quyền chủ động để thiết kế hệ thống phù hợp với mô hình hoạt động của mình. Doanh nghiệp cũng có thể sửa đổi, bổ sung hệ thống tài khoản kế toán và điều chỉnh cấu trúc hệ thống tài khoản để phục vụ nhu cầu quản trị nội bộ.

Quyền tự chủ này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh mô hình kinh doanh ngày càng đa dạng, nhiều doanh nghiệp hoạt động theo cấu trúc tập đoàn, có công ty con, đơn vị phụ thuộc hoặc phát sinh các nghiệp vụ mới. Một hệ thống kế toán linh hoạt hơn có thể hỗ trợ doanh nghiệp tập hợp, phân tích và sử dụng dữ liệu hiệu quả hơn trong quá trình điều hành.

Tuy nhiên, quyền chủ động không đồng nghĩa doanh nghiệp được tùy ý thay đổi nguyên tắc ghi nhận hoặc làm suy giảm tính minh bạch của thông tin tài chính.

Ông Lưu Đức Tuyên nhấn mạnh, đi cùng với quyền tự chủ là trách nhiệm. Việc thay đổi vẫn phải nằm trong những giới hạn nhất định. Doanh nghiệp phải tuân thủ các quy định tối thiểu đã được đặt ra trong chế độ kế toán, đồng thời tự chịu trách nhiệm về những quyết định liên quan đến việc sửa đổi, bổ sung hệ thống tài khoản và tổ chức công tác kế toán.

Mục tiêu cuối cùng của những thay đổi này là giúp doanh nghiệp chủ động hơn, nâng cao hiệu quả quản trị và bảo đảm thông tin kế toán phản ánh đầy đủ, phù hợp với hoạt động thực tế của doanh nghiệp. Khi trách nhiệm được xác định từ từng bộ phận, cá nhân và dữ liệu đầu vào, báo cáo tài chính sẽ có cơ sở phản ánh đầy đủ, phù hợp hơn với hoạt động thực tế, qua đó phục vụ tốt hơn cả nhu cầu quản trị doanh nghiệp lẫn yêu cầu minh bạch trên thị trường./.