Tự chủ trong giáo dục nghề nghiệp: Không để trường nghề đơn độc

Một buổi thực hành của sinh viên Trường Trung cấp Nguyễn Tất Thành.

Để tháo gỡ điểm nghẽn này, nhiều chuyên gia cho rằng cần xây dựng hệ sinh thái liên kết “3 nhà” và đẩy mạnh mô hình đào tạo kép.

Khoảng cách giữa nhà trường và doanh nghiệp ngày càng lớn

Những năm gần đây, hệ thống giáo dục nghề nghiệp chuyển mạnh sang cơ chế tự chủ nhằm phát huy tính linh hoạt, chủ động, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường lao động. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất đối với các cơ sở đào tạo là phải liên tục nâng cấp hệ thống trang thiết bị thực hành để tiệm cận công nghệ sản xuất hiện đại của doanh nghiệp.

Theo ThS Lâm Văn Quản - Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, các doanh nghiệp công nghệ, đặc biệt trong khu công nghệ cao, khu công nghiệp và khối doanh nghiệp FDI, đang thay đổi quy trình, công nghệ sản xuất từng ngày. Tiêu chuẩn kỹ năng nghề và mô hình quản trị cũng liên tục được nâng cấp. Trong khi đó, nhiều trường đào tạo nghề vẫn loay hoay với nguồn lực đầu tư hạn chế, cơ chế vận hành chậm. Khoảng cách giữa nhà trường và doanh nghiệp không chỉ nằm ở sự thiếu hụt thiết bị vật lý mà còn là độ chênh lớn về tốc độ đổi mới.

Nhiều cơ sở giáo dục rất tâm huyết trong việc nâng cao chất lượng đào tạo nhưng “lực bất tòng tâm” vì thiếu vốn. Ngược lại, có trường sở hữu cơ sở vật chất khang trang nhưng chương trình đào tạo cập nhật chậm, chưa theo kịp nhịp độ công nghệ của thị trường. Việc hợp tác với doanh nghiệp tại nhiều nơi vẫn còn mang tính hình thức, ngắn hạn, chủ yếu dừng ở ký kết biên bản ghi nhớ, hỗ trợ thực tập ngắn ngày hoặc tuyển dụng sau tốt nghiệp. Trong khi đó, yêu cầu mới đòi hỏi doanh nghiệp phải tham gia sâu vào toàn bộ quá trình đào tạo: từ xây dựng chuẩn đầu ra, tư vấn cập nhật công nghệ, hỗ trợ chuyên gia giảng dạy, tài trợ thiết bị thực hành đến phối hợp đánh giá kỹ năng nghề của sinh viên.

Sinh viên Trường Cao đẳng Công nghệ cao Đồng An TPHCM trải nghiệm thực tế.

Một điểm nghẽn khác là các trường được giao quyền tự chủ nhưng chưa thật sự “tự cường”. Tự chủ tài chính nếu không đi cùng đổi mới tư duy quản trị, đẩy mạnh chuyển đổi số, nâng cao năng lực dự báo nhu cầu nhân lực và xây dựng hệ sinh thái hợp tác toàn diện sẽ trở thành áp lực sinh tồn. Đặc biệt, với các ngành công nghệ cao như tự động hóa, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghiệp bán dẫn, logistics thông minh hay công nghệ số, bài toán đầu tư càng trở nên nan giải. Thiết bị thực hành của những ngành này có giá trị lớn nhưng vòng đời công nghệ lại rất ngắn. Nếu mỗi trường tự xoay xở đầu tư riêng lẻ và chủ yếu dựa vào nguồn học phí thì việc bắt kịp công nghệ sản xuất hiện đại gần như là điều không tưởng.

Lời giải từ liên kết “3 nhà”

Để tháo gỡ điểm nghẽn, ông Lâm Văn Quản cho rằng không thể chỉ trông chờ vào ngân sách Nhà nước hoặc tạo thêm gánh nặng học phí, mà cần có cơ chế để doanh nghiệp nhận thức rõ: đầu tư cho giáo dục nghề nghiệp cũng chính là đầu tư trực tiếp cho chất lượng nguồn nhân lực tương lai của họ. Theo ông, cần thúc đẩy mô hình kết nối “3 nhà”: Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp, hình thành các mạng lưới hợp tác sâu rộng theo từng lĩnh vực trọng điểm, ưu tiên các ngành công nghệ mũi nhọn. Đồng thời, phải tăng cường liên kết và chia sẻ nguồn lực thông qua việc phát triển mô hình trung tâm thực hành dùng chung, liên kết vùng hoặc hợp tác khai thác thiết bị với doanh nghiệp. Cách làm này giúp tối ưu hiệu quả đầu tư, tránh lãng phí do mạnh ai nấy mua sắm.

Bên cạnh đó, cần triển khai mô hình Trung tâm Xuất sắc (CoVE), từng bước hình thành các trung tâm đào tạo và thực hành nghề chất lượng cao theo từng lĩnh vực (Center of Vocational Excellence). Đây sẽ là nơi tập trung nguồn lực đầu tư chiều sâu về công nghệ, thiết bị hiện đại, chuẩn kỹ năng và đội ngũ giảng viên chất lượng cao.

Song song đó, cần thúc đẩy chuyển đổi số và mô hình “trường cao đẳng số”. Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ mô phỏng, trí tuệ nhân tạo và không gian thực hành ảo sẽ giúp giảm đáng kể áp lực đầu tư thiết bị vật lý đắt tiền nhưng vẫn bảo đảm sinh viên được tiếp cận công nghệ hiện đại.

Ở góc độ nhà trường, ông Hoàng Quốc Long - Hiệu trưởng Trường Trung cấp Nguyễn Tất Thành (TPHCM) cho biết việc nâng cấp hệ thống thực hành là nhiệm vụ bắt buộc và phải được cập nhật thường xuyên. Thiết bị càng tiệm cận công nghệ doanh nghiệp thì cơ hội việc làm của sinh viên càng cao. Tuy nhiên, với các trường đã tự chủ hoàn toàn hoặc khối trường tư thục, đây là bài toán chi phí rất khó, đòi hỏi sự năng động cùng những chương trình hành động đặc biệt.

Để không tạo áp lực học phí nhưng vẫn có trang thiết bị hiện đại, nhà trường đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết là thành lập quỹ đầu tư trang thiết bị bằng cách trích một tỷ lệ cố định từ nguồn thu học phí để hình thành quỹ chuyên biệt, xem tái đầu tư cơ sở vật chất là khoản chi bắt buộc và ưu tiên hàng đầu.

Thứ hai là triển khai hệ thống thực hành theo mô hình đào tạo kép. Sinh viên học lý thuyết và thực hành kỹ năng cơ bản tại xưởng trường, sau đó chuyển sang thực tập nâng cao trực tiếp tại doanh nghiệp. Điều này đòi hỏi nhà trường phải xây dựng mối quan hệ hợp tác sâu sắc trên nguyên tắc hai bên cùng có lợi.

Cùng với đó là chuyên gia hóa đội ngũ giảng viên. Những kỹ sư, chuyên gia giỏi từ doanh nghiệp được mời tham gia với vai trò “nhà giáo doanh nghiệp”. Giáo viên của trường cũng phải thường xuyên đi thực tế, nghiên cứu công nghệ mới để trở thành chuyên gia giải quyết vấn đề, đóng góp vào hoạt động cải tiến kỹ thuật tại xưởng sản xuất của đối tác. Sự giao thoa nhân sự này giúp sinh viên trong quá trình thực tập không chỉ học việc mà còn trực tiếp tạo ra những sản phẩm có giá trị thực cho doanh nghiệp.

Theo ông Long, để chương trình đào tạo bám sát thực tiễn, nhà trường lấy chính sản phẩm đang được doanh nghiệp sản xuất làm mục tiêu cho các bài thực hành. Phong trào nghiên cứu khoa học, thực hiện đồ án tốt nghiệp của sinh viên đều xoay quanh việc “mổ xẻ” thiết bị, máy móc thực tế của nhà máy để chế tạo thành mô hình dạy học cung cấp ngược lại cho trường. Giải pháp khép kín này giúp nhà trường giảm đáng kể áp lực tài chính trong việc mua sắm máy móc công nghệ mới.

Khi tìm được tiếng nói chung, các bên sẽ hình thành liên minh chiến lược: “Nhà trường - Trung tâm thực hành - Xưởng sản xuất”. “Trong mô hình này, nhà trường và doanh nghiệp cùng tận dụng máy móc, thiết bị sẵn có, thậm chí tách một số công đoạn trong dây chuyền sản xuất để học sinh có không gian thực tập. Kế hoạch học tập được cá nhân hóa liên tục: từ lý thuyết nền tảng tại trường, đến thực tập tạo ra công đoạn sản phẩm tại trung tâm thực hành và cuối cùng là bước vào xưởng làm việc như một kỹ thuật viên thực thụ”, ông Long nhấn mạnh.