Từ Đại thắng Kỷ Dậu 1789 nhìn lại kỹ thuật hỏa khí của quân đội Tây Sơn

Trong lịch sử Việt Nam, chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa năm 1789 dưới sự chỉ huy của Hoàng đế Quang Trung được xem là một kỳ tích quân sự. Bên cạnh yếu tố chiến thuật, một nghiên cứu khoa học mới mở ra góc nhìn khác về vai trò của kỹ thuật hỏa khí, trong đó phốt pho trắng được xem là “hỏa dược” chiến trường đặc biệt góp phần tạo nên ưu thế bất ngờ cho quân Tây Sơn.

Từ nguyên liệu tự nhiên đến khả năng làm chủ kỹ thuật nhiệt độ cao

Quân Đại Việt giáp chiến quân Thanh bên bờ sông Hồng, hàng đầu là ống phóng hỏa hổ bằng tre phun lửa phốt pho xa 10m lập tức biến giặc thành bó đuốc sống, hàng sau là pháo thăng thiên phốt pho phóng loạt biến toàn bộ đại quân của giặc thành biển lửa

Theo nghiên cứu của kỹ sư Vũ Đình Thanh, phong trào Tây Sơn hình thành và phát triển tại vùng Tây Sơn Thượng Đạo, nay thuộc An Khê (Gia Lai) – khu vực có nhiều hang động đá vôi. Qua khảo sát, trong các hang này tồn tại lớp phân dơi tích tụ hàng trăm năm, chứa hàm lượng phốt phát cao. Khi kết hợp với các vật liệu sẵn có trong tự nhiên như: gỗ, than, đất sét và các khoáng chất giàu silica, đây có thể trở thành nguồn nguyên liệu quan trọng cho các quá trình nung luyện ở nhiệt độ cao. Trong dân gian từng lưu truyền hiện tượng “sáp trắng phát sáng và tự bốc cháy” xuất hiện trong các hang ẩm sau thời gian dài đốt gỗ, và hiện tượng này được cho là phù hợp với đặc tính của phốt pho trắng – một chất có khả năng tự cháy khi tiếp xúc với không khí.

Để tạo ra phốt pho trắng từ phốt phát, theo phân tích khoa học, lò nung phải đạt nhiệt độ tối thiểu khoảng 1.150°C và duy trì trong thời gian dài. Điều này đặt ra câu hỏi về trình độ kỹ thuật của lực lượng Tây Sơn. Từ các nghiên cứu về hệ thống bễ rèn hai chiều truyền thống, tác giả cho rằng người xưa hoàn toàn có thể tạo luồng khí mạnh và liên tục để duy trì mức nhiệt từ 1.200°C trở lên. Bên cạnh đó, việc sử dụng các vật liệu chịu nhiệt như gốm Gò Sành ở Bình Định vốn giàu silica cũng góp phần giúp lò nung bền và ổn định hơn. Quy trình nung được cho là phải trải qua hai giai đoạn: làm nóng từ từ ở mức 300–500°C trước khi nâng lên nhiệt độ rất cao, nếu bỏ qua bước trung gian này, vật chứa có thể bị nổ. Chính những “bí quyết” mang tính kinh nghiệm này khiến kỹ thuật khó bị sao chép.

Bí mật siêu vũ khí Đại Việt, lò nung phốt pho từ đất hang dơi, cát , than mịn (mô phỏng hiện tượng đốt gỗ lim trong hang dơi - hơi phốt pho ngưng tụ khi gặp nước). Bí kíp để có phốt pho là phải nung 2 lần với hai nhiệt độ khác nhau

Một trong những căn cứ được đưa ra là hiện vật hỏa cầu gang rỗng hiện còn lưu giữ tại Bảo tàng Tây Sơn. Để đúc được loại hỏa cầu có kết cấu như vậy, nhiệt độ nung kim loại cần đạt khoảng 1.250–1.350°C, cho thấy khả năng làm chủ kỹ thuật nhiệt luyện ở trình độ cao. Từ đó, nghiên cứu đặt ra giả thuyết rằng quân Tây Sơn không chỉ vô tình phát hiện phốt pho trắng, mà có thể đã chủ động sản xuất và sử dụng chất này trong chế tạo hỏa khí.

Hỏa khí trên chiến trường và những lý giải từ khoa học

Theo nghiên cứu, phốt pho trắng có đặc điểm cháy rất mạnh, sinh nhiệt lớn, tạo nhiều khói và làm giảm nhanh lượng oxy trong không gian xung quanh. Khi được nghiền mịn và trộn với dầu rái cùng nhựa thông hoặc nhựa trám, hỗn hợp này nhẹ hơn nước, nổi trên mặt nước và vẫn tiếp tục cháy. Đặc tính này giúp lý giải các ghi chép trong sử sách về hiện tượng “lửa cháy trên mặt nước” trong trận Rạch Gầm – Xoài Mút, điều mà thuốc súng thông thường khó có thể tạo ra. Khi bám vào thuyền gỗ, vải vóc hay công trình, hỗn hợp cháy bền, khó dập tắt; ngay cả khi binh lính nhảy xuống sông, nguy cơ vẫn chưa hoàn toàn chấm dứt do lớp cháy tiếp tục nổi trên mặt nước.

Theo sử sách nhà Thanh, Đại Việt thời hoàng đế Quang Trung có loại ống phóng hỏa hổ phốt pho bằng tre (có thể là dùng một lần), được trang bị đại trà, tốc độ bắn tức thì nên nhanh hơn kiếm địch, bắn luồng lửa phốt pho với mạt gang xa đến 10m, ngay lập tức gây mù mắt địch, biến kẻ thù thành bó đuốc sống, xuyên thủng mũ sắt, giáp sắt nhờ nhiệt độ cao, một hàng quân ta đồng loạt phóng hỏa hổ có thể gây ngạt thở tức thì cho hàng lính địch

Từ khả năng tạo ra phốt pho trắng, nghiên cứu đặt ra giả thuyết rằng quân Tây Sơn có thể đã chủ động sử dụng chất này trong chế tạo các loại hỏa khí như hỏa cầu, hỏa hổ hoặc ống phóng lửa. Phốt pho trắng cháy rất mạnh, sinh nhiệt lớn, tạo nhiều khói và nhanh chóng làm giảm lượng oxy trong không gian xung quanh. Khi được nghiền mịn và trộn với dầu rái cùng nhựa thông hoặc nhựa trám, hỗn hợp này nhẹ hơn nước, nổi trên mặt nước và vẫn tiếp tục cháy. Đặc tính này giúp lý giải các mô tả trong sử sách về hiện tượng “lửa cháy trên mặt nước” trong trận Rạch Gầm – Xoài Mút, điều mà thuốc súng thông thường khó tạo ra.

Tuy vậy, tác giả cũng nhấn mạnh rằng yếu tố kỹ thuật không thay thế vai trò quyết định của chiến lược, tổ chức và tinh thần chiến đấu. Kỹ thuật hỏa khí, nếu có, được xem là yếu tố hỗ trợ, giúp khuếch đại hiệu quả của nghệ thuật quân sự truyền thống, góp phần lý giải vì sao quân Tây Sơn có thể giành chiến thắng nhanh chóng và áp đảo trong Đại thắng Kỷ Dậu 1789.

Ks Vũ Đình Thanh cùng thượng tướng viện sĩ tiến sĩ AHLLVTND Nguyễn Huy Hiệu phục dựng lại cảnh mà sử nhà Thanh mô tả: quân Đại Việt trên mình voi ném hỏa cầu phốt pho khắp nơi dồn quân Thanh xuống biển lửa sông Hồng , khiến sông Hồng tắc nghẽn vì xác giặc

Kỹ sư Vũ Đình Thanh được biết đến qua một số công trình nghiên cứu tiếp cận lịch sử quân sự Việt Nam dưới góc nhìn kết hợp sử liệu, khảo cổ với mô phỏng và phục dựng kỹ thuật hiện đại. Ông từng phục dựng nguyên lý “nỏ thần An Dương Vương”, cho rằng truyền thuyết này bắt nguồn từ một loại nỏ bắn nhiều mũi tên cùng lúc; giải pháp kỹ thuật đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp bằng sáng chế. Tiếp đó, qua hơn 6 năm nghiên cứu thời Tây Sơn, ông đưa ra giả thuyết quân đội Đại Việt từng sử dụng các loại hỏa dược đặc biệt liên quan đến phốt pho, thể hiện qua mô tả về “hỏa cầu”, “hỏa tiễn”, “hỏa hổ” trong sử liệu. Các công trình của ông góp phần đưa những yếu tố huyền sử vào phạm vi kiểm chứng khoa học, làm rõ trình độ kỹ thuật và tư duy quân sự của người Việt trong quá khứ.

Minh Vân