Từ dấu tích khảo cổ đến sức sống của làng gốm Kim Lan

Nằm ở phía đông Hà Nội, Kim Lan thuộc xã Bát Tràng, là ngôi làng mà lịch sử dường như vẫn còn hiện hữu trong từng lớp đất, từng mảnh gốm cũ. Những viên gạch, mảnh sành tìm thấy tại di chỉ Bãi Hàm Rồng tại ngôi làng này đã gợi mở câu chuyện về một vùng đất có bề dày lịch sử, nơi dấu ấn của những cộng đồng cư dân xưa và nghề thủ công truyền thống dần được nhận diện qua các cuộc khai quật khảo cổ học.

Ít ai ngờ rằng, những hiện vật tưởng chừng bình dị ấy lại mở ra cả một hành trình tìm về quá khứ của Kim Lan. Từ sự tò mò, trân trọng của người dân trước những dấu tích xưa, các nhà nghiên cứu đã từng bước giải mã những lớp lịch sử còn nằm sâu dưới lòng đất, góp phần phác họa diện mạo một làng gốm cổ với nhiều giá trị văn hóa đáng gìn giữ.

Những mảnh gốm kể chuyện xưa

Cụ Nguyễn Việt Hồng là một trong những người gắn bó với câu chuyện phát hiện, lưu giữ hiện vật tại Kim Lan

Câu chuyện về Bãi Hàm Rồng bắt đầu từ khoảng những năm 1960, khi người dân Kim Lan phát hiện, nhặt giữ những mảnh gốm, viên gạch và vật liệu xây dựng cổ lộ ra sau các đợt lũ, sạt lở ven bãi. Những hiện vật tưởng chừng rời rạc ấy khơi lên sự tò mò về lịch sử vùng đất nơi mình sinh sống, thôi thúc một số người cao tuổi trong làng tìm hiểu, sưu tầm và lần tìm dấu tích của quá khứ.

Cụ Nguyễn Việt Hồng là một trong những người gắn bó với câu chuyện phát hiện, lưu giữ hiện vật tại Kim Lan. Với những người dân như cụ, các mảnh gốm, viên gạch cũ không đơn thuần là đồ vật còn sót lại sau nhiều thế kỷ mà chúng còn là dấu vết của những con người từng sống trên mảnh đất này, những manh mối có thể giúp người ta hình dung về đời sống và nghề nghiệp của các thế hệ đi trước.

Năm 1999, cụ Nguyễn Việt Hồng cùng bốn cán bộ hưu trí ở Kim Lan thành lập nhóm “Tìm về nguồn cội của làng” tập hợp, phân loại các hiện vật và gửi thư kiến nghị các cơ quan chuyên môn quan tâm nghiên cứu lịch sử địa phương. Tháng 4/2000, nhà khảo cổ học Nhật Bản Nishimura Masanari tìm đến Kim Lan sau khi nghe tin về di chỉ Hàm Rồng và gặp cụ Hồng, người đã sưu tầm nhiều hiện vật cổ tại địa phương. Từ sự chủ động của người dân và sự vào cuộc của các nhà khảo cổ, những hiện vật được lưu giữ trong cộng đồng dần trở thành đối tượng nghiên cứu khoa học.

Nhà khảo cổ học Nhật Bản Nishimura Masanari trong bức tượng và ảnh lưu niệm được trưng bày tại Bảo tàng Khảo cổ học cộng đồng Kim Lan

Trong giai đoạn 2001-2003, các cuộc khai quật khảo cổ tại Bãi Hàm Rồng đã làm lộ diện nhiều lớp di tích và hiện vật có giá trị. Từ những dấu tích cư trú, đồ gốm đến vật liệu kiến trúc thuộc các thời kỳ khác nhau, giới nghiên cứu từng bước phác dựng lịch sử vùng đất Kim Lan, đồng thời có thêm cơ sở tìm hiểu về đời sống và hoạt động thủ công của cư dân nơi đây trong quá khứ.

Điều đáng chú ý là hành trình ấy khởi đầu từ những điều tưởn chừng rất bình dị, đó là sự quan sát, tò mò và ý thức lưu giữ của người dân trước những dấu tích trên quê hương mình. Từ những mảnh hiện vật được nhặt lên, một câu chuyện lớn hơn dần được mở ra. Quá khứ vốn nằm lặng dưới lòng đất bắt đầu có tiếng nói, qua những nghiên cứu giúp con người hôm nay hiểu thêm về vùng đất mình đang sống.

Các phát hiện khảo cổ học cho thấy Kim Lan là vùng đất có lịch sử cư trú lâu đời, với những dấu tích thuộc nhiều giai đoạn khác nhau. Bên cạnh hiện vật phản ánh đời sống sinh hoạt và hoạt động xây dựng, các di vật gốm thời Lý – Trần, trong đó có những sản phẩm mang dấu ấn kỹ thuật chế tác tinh xảo, cung cấp thêm tư liệu để tìm hiểu trình độ thủ công của cư dân đương thời. Những phát hiện này góp phần làm rõ vị trí của Kim Lan trong lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất ven kinh thành Thăng Long.

Những sản phẩm mang men nâu, xanh nâu cùng các họa tiết trang trí đặc trưng cung cấp thêm tư liệu về kỹ thuật chế tác gốm của cư dân Kim Lan xưa. Từ màu men, kiểu dáng đến hoa văn trên từng hiện vật, các nhà nghiên cứu có thêm cơ sở tìm hiểu trình độ thủ công, thói quen sử dụng và thị hiếu thẩm mỹ của người đương thời.

Đáng chú ý, một số viên gạch khắc dòng chữ “Giang Tây quân” được phát hiện tại Kim Lan có nét tương đồng với hiện vật tìm thấy ở khu vực Hoàng thành Thăng Long. Đây là một trong những dấu tích gợi mở hướng nghiên cứu về mối liên hệ giữa Kim Lan với khu vực kinh thành xưa. Bên cạnh đó, một số đặc điểm trên đồ gốm Kim Lan có điểm gần gũi với hiện vật được phát hiện tại các địa điểm ở Đông Nam Á, bổ sung tư liệu để tìm hiểu khả năng giao lưu văn hóa và trao đổi hàng hóa trong quá khứ.

Để quá khứ không chỉ nằm trong lòng đất

Từ những phát hiện khảo cổ, mong muốn gìn giữ những dấu tích của quá khứ cũng dần được hiện thực hóa. Năm 2012, Bảo tàng Khảo cổ học cộng đồng Kim Lan ra đời, trở thành nơi lưu giữ và giới thiệu khoảng 300 hiện vật tiêu biểu được tìm thấy trên mảnh đất quê hương. Qua từng hiện vật, câu chuyện về lịch sử vùng đất và cuộc sống của những thế hệ cư dân xưa được tiếp nối, giúp những giá trị nằm sâu trong lòng đất có cơ hội đến gần hơn với cộng đồng hôm nay.

Tại đây, khoảng 300 hiện vật được lựa chọn giới thiệu tại bảo tàng, mỗi hiện vật lại như lưu giữ một lát cắt của thời gian. Từ những vật dụng gắn với đời sống thường nhật, vật liệu xây dựng đến các sản phẩm gốm với dấu ấn chế tác riêng, tất cả góp lại thành những mảnh ghép về đời sống của cư dân Kim Lan qua các thời kỳ. Qua đó, lịch sử vùng đất không còn là những dòng ghi chép xa xôi mà hiện lên gần gũi hơn qua chính những dấu tích còn được lưu giữ đến hôm nay.

Những hiện vật khảo cổ được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Khảo cổ học cộng đồng Kim Lan, góp phần tái hiện lịch sử vùng đất qua nhiều thời kỳ

Giá trị của bảo tàng cộng đồng không chỉ nằm ở những hiện vật được lưu giữ, mà còn ở cách câu chuyện quá khứ được tiếp nối trong đời sống hôm nay. Tại Kim Lan, những dấu tích từng nằm sâu trong lòng đất nay được giới thiệu ngay trên mảnh đất sinh ra chúng đã giúp lịch sử quê hương trở nên gần gũi hơn với người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Qua mỗi hiện vật, những câu chuyện về vùng đất và các thế hệ cư dân xưa có thêm cơ hội được biết đến, gìn giữ và trao truyền.

Hành trình này cũng cho thấy vai trò quan trọng của cộng đồng trong bảo tồn di sản. Các nhà khảo cổ học giúp xác định niên đại, nghiên cứu kỹ thuật và giải mã những dấu tích, còn người dân chính là những người phát hiện, lưu giữ và trao truyền câu chuyện về nơi mình sinh sống. Hai nguồn lực ấy bổ sung cho nhau, để di sản vừa được nhìn nhận bằng cơ sở khoa học, vừa tiếp tục gắn bó với đời sống của chính cộng đồng đã tạo nên nó.

Cũng ở ngôi làng này, di sản không chỉ nằm lại trong những hiện vật được lưu giữ sau lớp đất thời gian. Từ những dấu tích khảo cổ, câu chuyện về quá khứ còn được nối dài qua nghề gốm đang hiện diện trong đời sống hôm nay, qua nỗ lực của những người thợ tìm cách giữ nghề, khôi phục những giá trị truyền thống và tìm hướng đi mới cho sản phẩm của quê hương.

Giữ nghề từ sự am hiểu đất, men và lửa

Từ những dấu tích được tìm thấy trong lòng đất đến những sản phẩm ra đời trong các lò gốm hôm nay là một hành trình dài của Kim Lan. Sau giai đoạn dài nghề truyền thống suy giảm và bị ngắt quãng, người dân nơi đây từng bước khôi phục sản xuất, vừa tìm cách giữ lại những nét nghề xưa, vừa điều chỉnh cách làm và phát triển sản phẩm để thích ứng với nhu cầu thị trường. Hành trình ấy không chỉ là câu chuyện mưu sinh, mà còn là nỗ lực giữ cho nghề gốm tiếp tục hiện diện trong đời sống của làng.

Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình dành nhiều tâm huyết nghiên cứu kỹ thuật, sáng tạo mẫu mã và phát triển những dòng men mang dấu ấn riêng cho gốm Kim Lan

Trong số những người dành nhiều tâm huyết cho gốm Kim Lan có Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình - Chủ tịch Hội Gốm sứ Kim Lan. Năm 1999, ông tìm lên Bát Tràng học nghề, mong muốn tìm hướng đi mới cho sản phẩm của quê hương thay vì chỉ tiếp tục làm theo những mẫu mã sẵn có. Từ đó, ông dành nhiều công sức nghiên cứu, sáng tạo mẫu mã và tìm tòi các chất liệu men, từng bước phát triển những dòng sản phẩm mang dấu ấn riêng, trong đó có men rạn Hoàng Kim.

Theo nghệ nhân Đào Việt Bình, một nét riêng của gốm Kim Lan là khả năng xuyên sáng ở một số sản phẩm. Để tạo được hiệu ứng này, nguyên liệu đất phải được tinh lọc, loại bỏ tạp chất trước khi đưa vào lò nung ở nhiệt độ gần 1.300 độ C. Chất lượng thành phẩm phụ thuộc vào độ tinh khiết của nguyên liệu và kỹ thuật kiểm soát nhiệt độ, đòi hỏi người thợ phải am hiểu đặc tính của đất, men, lửa, đồng thời tích lũy kinh nghiệm qua nhiều năm làm nghề.

“Điều chúng tôi trăn trở nhất hiện nay không đơn thuần là làm sao tiêu thụ được nhiều sản phẩm, mà còn là cách truyền lửa yêu nghề, giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng giá trị lịch sử ẩn chứa trong từng lớp men, từng thớ đất. Từ đó, các em thêm tự hào và có ý thức sáng tạo trên nền tảng truyền thống”.

Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình

Nghề gốm vốn không chỉ là câu chuyện của đôi tay khéo léo. Đất phải được lựa chọn và xử lý phù hợp, hay như men cần được pha chế theo yêu cầu của từng sản phẩm, còn lửa thì đòi hỏi người thợ biết kiểm soát để tạo nên màu sắc, độ bền và bề mặt như mong muốn. Mỗi công đoạn đều có những yêu cầu riêng, và đôi khi chỉ một thay đổi nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến thành phẩm. Bởi vậy, kinh nghiệm của người thợ vẫn giữ vai trò quan trọng ngay cả khi phương thức sản xuất đã thay đổi. Máy móc có thể hỗ trợ kiểm soát nhiệt độ, giúp quá trình nung ổn định hơn, nhưng để tạo ra sản phẩm có chất lượng và bản sắc, người làm nghề vẫn cần sự am hiểu sâu sắc về đất, men và lửa.

Trong hành trình tìm hướng đi riêng cho gốm Kim Lan, nghệ nhân Đào Việt Bình dành nhiều tâm huyết nghiên cứu các dòng men, trong đó có men rạn Hoàng Kim. Ông cũng tìm hiểu kỹ thuật tạo men rạn đàn, men rạn thời Lý – Trần, men rạn Chu Đậu và men ngọc cổ, từ đó mở rộng khả năng sáng tạo, tìm kiếm những sắc thái mới cho sản phẩm mà vẫn giữ mối liên hệ với kỹ thuật gốm truyền thống. Đó là cách người thợ tìm đường nối giữa kinh nghiệm xưa và nhu cầu thẩm mỹ hôm nay. Những giá trị truyền thống không nhất thiết phải được giữ nguyên trong hình thức cũ mới có thể tồn tại. Chúng có thể tiếp tục hiện diện trong những sản phẩm mới, miễn là người làm nghề hiểu rõ nguồn gốc kỹ thuật, tôn trọng những đặc điểm làm nên bản sắc và không ngừng hoàn thiện tay nghề.

Nghề gốm vẫn được duy trì trong đời sống hôm nay, tiếp nối những giá trị được các thế hệ thợ gốm Kim Lan vun đắp

Cùng với việc phát triển mẫu mã, phương thức sản xuất tại Kim Lan cũng có những thay đổi. Lò gas, lò điện được đưa vào sử dụng, giúp người thợ kiểm soát nhiệt độ tốt hơn, nâng cao tính ổn định của sản phẩm và hạn chế khói bụi. Những thay đổi này đem lại thuận lợi cho sản xuất, đồng thời đặt ra yêu cầu để người làm nghề thích ứng với công nghệ mà vẫn giữ được những kinh nghiệm quý đã tích lũy qua nhiều thế hệ.

Các sản phẩm gốm Kim Lan ngày nay không chỉ phục vụ nhu cầu sử dụng mà còn mang theo nỗ lực khẳng định vị trí của một làng nghề có lịch sử lâu đời. Việc một số sản phẩm được công nhận OCOP 4 sao và được lựa chọn trong các chương trình phát triển công nghiệp nông thôn mở thêm cơ hội tiếp cận thị trường. Tuy nhiên, phía sau những danh hiệu hay sự mở rộng sản xuất vẫn là câu chuyện căn bản của làng nghề: làm thế nào để người thợ có thể sống bằng nghề, để kinh nghiệm không bị mai một và để thế hệ sau còn muốn tiếp tục công việc của cha ông.

Để di sản tiếp tục sống trong đời thường

Anh Nguyễn Chí Phương, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Nghệ nhân thợ giỏi làng gốm Kim Lan, cùng các thành viên nỗ lực duy trì và phát triển nghề truyền thống

Cùng với những nghệ nhân tâm huyết, anh Nguyễn Chí Phương, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Nghệ nhân thợ giỏi làng gốm Kim Lan, cũng dành nhiều công sức cho việc duy trì và phát triển nghề truyền thống. Câu lạc bộ hiện quy tụ 35 thành viên, không chỉ chia sẻ kinh nghiệm sản xuất mà còn tìm tòi cải tiến kỹ thuật, phục dựng những dòng men cổ như men ngọc, men nâu, men tràm. Các hoạt động truyền nghề, hướng dẫn học sinh trải nghiệm những công đoạn làm gốm cũng được chú trọng, tạo thêm cơ hội để người trẻ hiểu và gắn bó với nghề.

Với những người đã dành nhiều năm tháng cho gốm Kim Lan, giữ nghề không đơn thuần là giữ một kế sinh nhai, mà còn là gìn giữ những tri thức, kỹ thuật và nét văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Đó cũng là cách để di sản không chỉ được nhắc nhớ qua những câu chuyện xưa, mà tiếp tục hiện diện trong đời sống của làng hôm nay. Đó cũng là bài toán đặt ra với Kim Lan hôm nay. Bởi một làng nghề không thể chỉ sống bằng những ký ức về quá khứ hay những sản phẩm làm ra ở hiện tại. Điều quyết định sức sống lâu dài của nghề còn nằm ở việc kinh nghiệm được trao truyền ra sao, người trẻ có tìm thấy niềm say mê và cơ hội gắn bó với nghề hay không. Khi hiểu được giá trị của từng lớp men, từng thớ đất, người thợ không chỉ tiếp nhận kỹ thuật của thế hệ trước mà còn có thể tìm tòi, sáng tạo để nghề gốm tiếp tục phát triển mà không đánh mất bản sắc.

Một trong những lò nung gốm thủ công của người dân Kim Lan, nơi lưu giữ phương thức sản xuất truyền thống của làng nghề

Kim Lan có những dấu tích khảo cổ giúp nhận diện quá khứ và những người thợ đang tìm cách gìn giữ nghề trong hiện tại. Hai mạch nối ấy không tách rời nhau. Những hiện vật dưới lòng đất cho thấy chiều sâu lịch sử của vùng đất; nghề gốm hôm nay lại đem đến một cách nhìn khác về sự tiếp nối, khi những kỹ thuật thủ công vẫn được vận dụng, điều chỉnh và truyền lại qua từng sản phẩm.

Bảo tồn di sản vì thế không chỉ là gìn giữ những gì đã được phát hiện tại Bãi Hàm Rồng. Đó còn là việc tiếp tục nghiên cứu, giới thiệu hiện vật, giúp người dân hiểu hơn về lịch sử làng, đồng thời tạo điều kiện để nghề gốm có thể duy trì trong đời sống đương đại. Khi những giá trị khảo cổ được đặt trong mối liên hệ với nghề truyền thống, câu chuyện Kim Lan sẽ không chỉ dừng ở việc kể về một thời đã qua.

Từ những mảnh gốm cổ đến sản phẩm được tạo tác hôm nay, các thế hệ người dân Kim Lan đang tiếp nối câu chuyện của làng nghề

Bảo tàng cộng đồng là nơi người xem có thể bắt đầu hành trình tìm hiểu lịch sử Kim Lan. Nhưng câu chuyện của làng còn được viết tiếp trong các xưởng gốm, qua cách người thợ lựa chọn nguyên liệu, tạo hình, tráng men và nung sản phẩm. Những công đoạn ấy chứa đựng kinh nghiệm nghề nghiệp, đồng thời là nơi các giá trị truyền thống được thử thách và trao truyền trong điều kiện mới.

Một làng nghề muốn đi xa cần có khả năng thay đổi để thích ứng với thị trường, nhưng sự thay đổi ấy cũng cần một điểm tựa. Với Kim Lan, điểm tựa đó nằm trong chiều sâu lịch sử đã được gợi mở qua các cuộc khai quật, trong ký ức của những người dân như cụ Nguyễn Việt Hồng và trong sự bền bỉ của những nghệ nhân đang tìm cách giữ nghề.

Từ những mảnh gốm được phát hiện, lưu giữ đến những sản phẩm đang tiếp tục ra đời, câu chuyện Kim Lan vẫn đang được nối dài. Quá khứ không chỉ nằm lại trong lòng đất hay sau những tủ kính của bảo tàng; nó còn hiện diện trong đôi tay người thợ, trong những kinh nghiệm được truyền lại và trong lựa chọn của cộng đồng hôm nay. Chính sự tiếp nối âm thầm ấy làm nên sức sống của một di sản, để lịch sử làng nghề không khép lại ở những gì đã qua mà vẫn có chỗ đứng trong đời sống hiện tại.