Từ giếng dầu đến cây xăng: Vì sao nhiên liệu có thể còn đắt?

Giá dầu thô Brent, giá dầu diesel sau lọc dầu và giá dầu diesel bán lẻ tại khu vực đồng euro tăng mạnh sau cú sốc Trung Đông. Nguồn: ECB Blog, 31/7/2026.

Giá dầu thô chưa “kể hết” cú sốc: Biên lọc dầu đang khuếch đại tác động

Giá dầu thô Brent kết thúc tháng 7 tại 90,12 USD/thùng, tăng khoảng 24% trong tháng; dầu thô WTI tăng khoảng 21%. Hoạt động vận chuyển qua eo Hormuz vẫn “thưa thớt”, trong khi các vụ tấn công tại eo biển Bab el-Mandeb làm gia tăng rủi ro đối với hai tuyến năng lượng chiến lược. Tuy nhiên, áp lực lạm phát còn nằm ở những gì diễn ra sau đó, từ khi dầu thô được đưa vào nhà máy lọc dầu để đến tay người tiêu dùng.

Trong phân tích công bố ngày 31/7 trên blog Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), bốn chuyên gia Friderike Kuik, Eliza Lis, Christiane Nickel và Mario Porqueddu chỉ ra rằng, giá dầu thô tăng được truyền dẫn nhanh và gần như đầy đủ vào giá nhiên liệu trước thuế. Thông thường, chi phí dầu thô tăng 0,10 euro/lít sẽ làm giá nhiên liệu trước thuế tăng tương ứng trong vòng một đến hai tháng.

Nhưng đợt biến động năm nay cho thấy một tầng áp lực khác. Sau khi xung đột Trung Đông bùng phát, Brent đạt đỉnh 138 USD/thùng vào đầu tháng 4, gần gấp đôi cuối tháng 2. Trong khi đó, giá dầu diesel (dầu diesel được sản xuất thông qua quá trình lọc dầu thô tại các nhà máy lọc dầu) cũng tăng mạnh, lên 197 USD/thùng. Tại khu vực đồng euro, giá dầu diesel bán lẻ bình quân tăng từ 1,63 euro/lít cuối tháng 2 lên 2,18 euro/lít trong tuần đầu tháng 4.

Giá dầu thô và dầu diesel đều tăng hơn 90% từ cuối tháng 2 đến tuần đầu tháng 4, trong khi giá dầu diesel bán lẻ tăng khoảng 34%. Tỷ lệ tăng của giá bán lẻ thấp hơn do giá mỗi lít nhiên liệu còn bao gồm thuế và nhiều chi phí tương đối ổn định. Các thành phần này không tăng tương ứng với giá dầu thô, qua đó làm “pha loãng” mức tăng của giá bán lẻ. Tuy nhiên, xét theo số tuyệt đối, giá dầu diesel tại cửa hàng bán xăng dầu tăng 0,55 euro/lít, cao hơn mức tăng khoảng 0,35 euro/lít của chi phí dầu thô.

Cuối tháng 2, chi phí và biên lọc dầu đóng góp khoảng 0,13 euro/lít vào giá dầu diesel, gần mức bình quân từ năm 2021. Nhưng việc đóng cửa eo Hormuz đã làm gián đoạn một phần đáng kể công suất lọc dầu toàn cầu, khiến xuất khẩu sản phẩm lọc dầu giảm khoảng 4,5 triệu thùng/ngày trong quý II. Biên lọc dầu diesel vì vậy tăng từ bình quân 0,10 euro/lít trong tháng 2 lên 0,26 euro/lít trong tháng 3.

Cơ cấu giá nhiên liệu tại khu vực đồng euro. Nguồn: ECB Blog, 31/7/2026.

Đến ba tuần đầu tháng 7, khi xung đột leo thang trở lại, phần đóng góp của biên lọc dầu vào giá dầu diesel đã lên gần mức kỷ lục 0,35 euro/lít; với xăng là 0,23 euro/lít. Reuters dẫn lại phân tích của các chuyên gia ECB, cho biết sự gián đoạn hoạt động lọc dầu và xuất khẩu nhiên liệu tại Trung Đông, cùng với sản lượng lọc dầu của Nga suy giảm, đã thắt chặt nguồn cung nhiên liệu toàn cầu. Nga cũng gia hạn lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel và xăng đến ngày 31/1/2027.

Điều này lý giải vì sao giá dầu thô có thể hạ nhiệt nhưng người tiêu dùng chưa chắc được hưởng mức giảm tương ứng. Khi công suất lọc dầu bị thu hẹp, nguồn cung dầu diesel và xăng có thể khan hiếm hơn chính dầu thô. Thị trường khi đó không chỉ định giá nguyên liệu mà còn định giá khả năng biến dầu thô thành nhiên liệu.

Bài toán khó hơn

Cú sốc lần này cho thấy việc chỉ theo dõi diễn biến giá dầu Brent hay WTI là chưa đủ. Dầu thô là đầu vào, nhưng lạm phát năng lượng được ghi nhận ở mức giá hộ gia đình và doanh nghiệp thực trả. Giữa hai điểm đó còn có công suất lọc dầu, cơ cấu sản phẩm, tồn kho, vận tải, phân phối, các loại thuế…

Các chuyên gia ECB cho biết từ cuối tháng 2 đến đỉnh đầu tháng 4, phần chi phí dầu thô trong mỗi lít dầu diesel tăng 92%, trong khi chi phí và biên lọc dầu tăng 168%. Biên phân phối giảm 14%, cho thấy khâu bán lẻ đã hấp thụ một phần sức ép; một số quốc gia cũng tạm giảm thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế giá trị gia tăng. Tuy nhiên, các biện pháp này chỉ có thể làm dịu áp lực từ nguồn cung sản phẩm lọc dầu.

Sau giai đoạn eo Hormuz mở cửa trở lại từ ngày 18/6 đến 11/7, giá dầu thô giảm và giá dầu diesel bán lẻ cũng hạ theo. Nhưng khi căng thẳng tái diễn đầu tháng 7, giá dầu diesel tại khu vực đồng euro tăng trở lại 1,98 euro/lít vào tuần thứ ba. Điều này cho thấy giá nhiên liệu không chỉ phản ứng với dầu thô, mà còn phụ thuộc vào độ rộng của biên lọc dầu.

Diễn biến giá bán lẻ dầu diesel tại khu vực đồng euro. Nguồn: ECB Blog, 31/7/2026.

Một vấn đề khác là tốc độ giảm giá có thể chậm hơn tốc độ tăng. Các chuyên gia ECB nhắc tới hiện tượng “tên lửa và lông vũ” (rockets and feathers), chỉ tình trạng giá bán lẻ tăng nhanh như tên lửa khi chi phí đầu vào đi lên, nhưng hạ chậm như lông vũ khi chi phí đầu vào giảm. Với nhiên liệu, quá trình truyền dẫn theo chiều giảm có thể chậm hơn do nhiều nguyên nhân như độ trễ hàng tồn kho, tính bất định về độ bền của đà giảm giá dầu thô, áp lực cạnh tranh giảm đi khi chi phí đầu vào giảm…

Vì vậy, kể cả khi Brent không quay lại đỉnh cũ, giá nhiên liệu vẫn có thể neo cao nếu biên lọc dầu chưa thu hẹp. Dựa trên hợp đồng tương lai dầu diesel tại ngày 20/7, các chuyên gia ECB dự báo phần đóng góp của biên lọc dầu có thể còn đạt đỉnh trong tháng 8 này, trước khi giảm về khoảng 0,16 euro/lít vào cuối năm 2027 - gần mức cuối tháng 2/2026.

Tác động tất nhiên sẽ không chỉ dừng lại ở các cây xăng. Nhiên liệu là đầu vào của vận tải, logistics, nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ. Khi giá dầu diesel và xăng tăng, chi phí có thể lan sang giá hàng hóa và dịch vụ, làm cú sốc năng lượng mở rộng ra ngoài nhóm năng lượng trong rổ lạm phát.

Các chuyên gia ECB cho biết, chỉ số giá tiêu dùng hài hòa (HICP) đối với nhiên liệu là động lực chính khiến lạm phát của nhóm năng lượng (HICP) tăng từ mức âm 3,1% trong tháng 2 lên 10,8% vào tháng 5, trước khi hạ xuống 8,5% vào tháng 6/2026.

Đối với các ngân hàng trung ương, đây là bài toán phức tạp. Bởi dù xét theo cả góc độ trực tiếp hay gián tiếp, chính sách tiền tệ đều không thể giúp mở lại một eo biển, khôi phục lại một nhà máy lọc dầu đang bị gián đoạn, hay giúp tạo thêm nguồn cung xăng dầu diesel. Ngược lại, nếu giá nhiên liệu cao kéo dài, gián tiếp đẩy mặt bằng giá cả lên và làm thay đổi kỳ vọng lạm phát, thu nhập…, các ngân hàng trung ương khi đó có thể buộc phải đưa ra những quyết định về việc duy trì hoặc tăng mức độ thắt chặt dù tăng trưởng chịu tổn thương vì chi phí năng lượng.

Vì vậy, cú sốc hiện nay sẽ không chỉ được đánh giá bằng câu hỏi dầu thô có trở lại 100 hay 130 USD/thùng hay không. Giá dầu thô thấp hơn, song vẫn có thể gây áp lực lạm phát nếu năng lực lọc dầu thiếu hụt, dòng chảy sản phẩm bị gián đoạn và biên lọc dầu tiếp tục mở rộng.

Thông điệp từ các phân tích của các chuyên gia ECB khá rõ: Tác động truyền dẫn từ giếng dầu đến cây xăng không phải một con đường đơn giản. Nếu mắt xích lọc dầu trở thành điểm nghẽn, cú sốc dầu thô sẽ tiếp tục bị khuếch đại. Vì thế, ngay cả khi giá dầu thô không quay lại lập những đỉnh mới, phần còn lại của cú sốc vẫn có thể xuất hiện trên mỗi hóa đơn nhiên liệu, trong chi phí sản xuất và trong lạm phát.